Hệ sinh thái kinh tế dựa trên dòng sông
Khi nhận diện được các vai trò trên, một vấn đề quan trọng xuất hiện: làm thế nào để chuyển những giá trị của sông Sài Gòn thành động lực phát triển kinh tế mà không làm suy giảm chính nền tảng tạo ra chúng?
Câu trả lời không nằm ở việc xây dựng càng nhiều công trình ven sông càng tốt, mà ở khả năng tổ chức một hệ sinh thái kinh tế dựa trên dòng sông. Hệ sinh thái ấy có thể bao gồm vận tải thủy và logistics, du lịch đường sông, dịch vụ văn hóa, thể thao và giải trí, các hoạt động thương mại phù hợp, không gian làm việc và sinh hoạt cộng đồng, cùng những ngành dịch vụ có khả năng hưởng lợi từ môi trường sống chất lượng cao. Những hoạt động này cần được bố trí theo điều kiện cụ thể của từng đoạn sông, thay vì áp dụng một mô hình phát triển giống nhau trên toàn tuyến.
Điểm cốt lõi là không đánh đồng giá trị kinh tế của dòng sông với giá đất tăng lên sau khi một dự án được triển khai. Giá đất có thể phản ánh kỳ vọng của thị trường, nhưng chưa đủ để cho biết toàn xã hội được hưởng lợi bao nhiêu. Một dự án có thể tạo ra doanh thu lớn nhưng đồng thời làm tăng chi phí hạ tầng, gây áp lực giao thông hoặc thu hẹp không gian công cộng.
Hoạt động giải trí bên sông Sài Gòn
Ngược lại, một hành lang đi bộ, một bến thủy quy mô vừa phải hay một khu vực sinh thái không tạo ra doanh thu trực tiếp lớn nhưng có thể đem lại lợi ích lâu dài cho nhiều nhóm dân cư và hoạt động kinh tế. Vì vậy, đánh giá hiệu quả phát triển ven sông cần xem xét đồng thời lợi ích tài chính của dự án, chi phí đầu tư và vận hành hạ tầng, tác động môi trường, khả năng tiếp cận công cộng và lợi ích kinh tế mà hệ thống mang lại cho toàn đô thị.
Đây cũng là cơ sở để huy động nguồn lực tư nhân một cách hợp lý. Nhà nước không nhất thiết phải trực tiếp đầu tư toàn bộ công trình dịch vụ, nhưng phải xác lập quy hoạch tổng thể, các giới hạn bảo vệ, tiêu chuẩn tiếp cận công cộng và cơ chế chia sẻ chi phí hạ tầng. Doanh nghiệp có thể khai thác những cơ hội kinh doanh phù hợp, nhưng việc khai thác đó cần nằm trong cấu trúc phát triển chung đã được xác định.
Nếu thiếu cơ chế này, Thành phố có thể thu được một số khoản thu ngắn hạn nhưng đánh mất những lợi ích dài hạn. Nếu được tổ chức tốt, chính giá trị kinh tế gia tăng từ các hoạt động phù hợp sẽ góp phần tạo nguồn lực duy trì cảnh quan, bảo vệ môi trường và cải thiện không gian công cộng.
Điều làm thay đổi tư duy phát triển không phải là tìm thêm một công dụng mới cho dòng sông, mà là nhận ra rằng các công dụng ấy phải được tổ chức trong cùng một hệ thống. Nếu xem sông Sài Gòn chỉ là tài nguyên thiên nhiên, Thành phố sẽ có xu hướng khai thác những gì dòng sông cung cấp.
Nếu xem đây chỉ là cảnh quan, trọng tâm sẽ nghiêng về hình ảnh và các công trình ven bờ. Nếu xem đây chỉ là tuyến giao thông, hiệu quả sẽ được đánh giá chủ yếu bằng năng lực vận tải. Nhưng nếu xem dòng sông là một hạ tầng chiến lược đa chức năng, câu hỏi sẽ thay đổi: Làm thế nào để bảo vệ nền tảng tự nhiên, tổ chức vận tải hiệu quả, mở rộng không gian công cộng, nâng cao chất lượng sống và tạo ra giá trị kinh tế trong cùng một cấu trúc phát triển?
Cần chuyển những giá trị của sông Sài Gòn thành động lực phát triển kinh tế
Hạ tầng chiến lược đa chức năng
Những dữ liệu về thủy văn, chất lượng nước, giao thông, sử dụng đất, quyền tiếp cận công cộng và hiệu quả kinh tế cần được tích hợp để đánh giá tác động tổng thể của từng phương án. Các dự án không nên chỉ được xem xét trong phạm vi ranh giới đầu tư, mà phải được đánh giá cả những tác động tích lũy đối với toàn hành lang. Công nghệ số và trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ theo dõi biến động không gian, mô phỏng các phương án phát triển, nhận diện nguy cơ môi trường và công khai tiến độ thực hiện các cam kết.
Nhưng công nghệ chỉ có ý nghĩa khi đi cùng dữ liệu đáng tin cậy, trách nhiệm giải trình và những tiêu chí đánh giá được xác lập từ trước. Không có một hệ thống dữ liệu thống nhất và cơ chế thực thi rõ ràng, các công cụ hiện đại cũng khó bảo đảm rằng lợi ích chung sẽ được đặt đúng vị trí. Quan trọng hơn, Thành phố cần nhìn hiệu quả của sông Sài Gòn theo thời gian dài.
Một quyết định có thể tạo ra lợi ích tài chính trong vài năm, nhưng gây ra chi phí môi trường và hạ tầng trong nhiều thập niên. Ngược lại, việc dành không gian cho hệ sinh thái, duy trì khả năng tiếp cận công cộng hay đầu tư vào kết nối vận tải có thể không đem lại doanh thu tức thời lớn, nhưng tạo nền tảng cho nhiều hoạt động kinh tế trong tương lai. Đó chính là khác biệt giữa khai thác một lợi thế trước mắt và xây dựng năng lực cạnh tranh lâu dài.
Từ phép thử giả định ban đầu, có thể xác định trật tự tương đối rõ ràng về vai trò của sông Sài Gòn. Trước hết là duy trì các chức năng tự nhiên và năng lực chống chịu của đô thị, bởi đây là nền tảng mà các hoạt động phát triển phải tôn trọng. Tiếp theo là tổ chức hiệu quả các chức năng giao thông thủy và logistics để chuyển lợi thế địa lý thành năng lực kinh tế.
Trên nền tảng đó, cần hình thành một hành lang không gian công cộng liên tục, nâng cao chất lượng sống và tạo điều kiện để người dân thực sự tiếp cận dòng sông. Khi những nền tảng này được bảo đảm, các hoạt động dịch vụ, du lịch, văn hóa và đầu tư ven sông mới có thể phát triển theo hướng tạo ra giá trị lâu dài cho toàn Thành phố. Thứ tự này không có nghĩa mọi đoạn sông phải ưu tiên các chức năng giống nhau.
Mỗi khu vực có thể có trọng tâm riêng. Nhưng toàn bộ hành lang cần được tổ chức theo một logic chung, trong đó phát triển kinh tế không làm suy yếu những điều kiện tự nhiên và lợi ích công cộng tạo nên giá trị của dòng sông. Suy cho cùng, TPHCM có thể xây thêm đường, cầu, công viên, bến cảng và những khu đô thị hiện đại; đồng thời cũng có thể đầu tư những công trình kỹ thuật để thay thế một số chức năng của tự nhiên. Nhưng việc thay thế từng chức năng không đồng nghĩa với khả năng tái tạo toàn bộ giá trị của một dòng sông đã gắn với quá trình hình thành và phát triển đô thị.
Nếu không có sông Sài Gòn, Thành phố vẫn có thể tồn tại. Nhưng đó sẽ là một thành phố phải tổ chức lại hệ thống giao thông, nguồn nước, không gian công cộng, cảnh quan và nhiều điều kiện phát triển khác. Ngay cả khi đủ nguồn lực để thay thế một phần các chức năng ấy, Thành phố vẫn khó tạo ra một cấu trúc tự nhiên có tính liên tục và khả năng kết nối nhiều giá trị như dòng sông hiện hữu.
Vì vậy, câu hỏi chiến lược trong kỷ nguyên mới không phải là làm thế nào để khai thác sông Sài Gòn nhiều hơn, mà là làm thế nào để tổ chức sự phát triển quanh dòng sông một cách thông minh hơn, có trách nhiệm hơn và tạo ra nhiều lợi ích chung hơn. Giá trị lớn nhất của sông Sài Gòn không nằm ở những gì có thể xây dựng bên bờ sông, mà ở những năng lực phát triển mà dòng sông giúp toàn Thành phố hình thành.
Khi hiểu được điều đó, dòng sông không còn là phần cảnh quan nằm cạnh đô thị. Nó trở thành một thành phần cấu trúc của đô thị, một hạ tầng tự nhiên có giá trị chiến lược và một lợi thế phát triển mà TPHCM cần bảo vệ, tổ chức và phát huy trong nhiều thế hệ.
Một chiến lược có cơ sở không nên bắt đầu bằng việc phê duyệt một chương trình đầu tư lớn, mà bằng khảo sát nhu cầu và kiểm chứng lợi thế. Thành phố cần xác định các tuyến có khả năng cạnh tranh, nhu cầu của doanh nghiệp, những khâu đang phát sinh chi phí và khả năng tận dụng hạ tầng hiện hữu. Nếu chưa chứng minh được lợi ích so với các phương thức khác, không nên đầu tư chỉ vì dòng sông có tiềm năng về mặt địa lý. Từ kết quả khảo sát, có thể chọn một số hoạt động để thử nghiệm: điều phối lịch vận hành, giảm thời gian chờ tại bến, theo dõi phương tiện, kết nối dữ liệu giữa các đơn vị hoặc ứng dụng AI vào quản lý thiết bị. Các thử nghiệm cần có đơn vị sử dụng, mục tiêu rõ ràng và số liệu trước - sau để đánh giá. Nếu giải pháp chứng minh được hiệu quả và có khách hàng sẵn sàng trả tiền, mới xem xét mở rộng.
Các chỉ tiêu đánh giá cần phản ánh kết quả thực chất: chi phí vận hành giảm bao nhiêu, thời gian được rút ngắn thế nào, mức sử dụng hạ tầng có tăng không, sản phẩm công nghệ có doanh thu hay chưa, doanh nghiệp có thể mở rộng khách hàng đến đâu. Đồng thời, phải theo dõi chi phí duy trì hệ thống, chất lượng môi trường và khả năng tiếp cận không gian ven sông của người dân. Cách làm này giúp phân biệt rõ giữa hoàn thành công trình và tạo ra giá trị phát triển. Một công trình được xây dựng đúng tiến độ nhưng ít được sử dụng hoặc có chi phí vận hành cao chưa thể xem là thành công. Ngược lại, một giải pháp công nghệ có quy mô nhỏ nhưng giúp nhiều đơn vị tiết kiệm chi phí và có thể nhân rộng, lại có thể tạo ra tác động kinh tế lớn hơn.
(CATP) Muốn xác định đúng vai trò của sông Sài Gòn trong kỷ nguyên mới, cần đảo chiều câu hỏi: Nếu Thành phố không có dòng sông này, điều gì sẽ thay đổi? Những hoạt động nào vẫn có thể tồn tại, những chức năng nào phải thay thế bằng các công trình nhân tạo, và có những giá trị nào dù bỏ ra nhiều tiền cũng không thể tái tạo đầy đủ? Đây không chỉ là một giả định để hình dung lịch sử, mà là phép thử giúp nhận diện thứ tự ưu tiên trong chiến lược phát triển TPHCM: Đâu là giá trị có thể thay thế, đâu là giá trị cần được bảo vệ và đâu là nền tảng tự nhiên phải được tổ chức lại để tạo ra năng lực cạnh tranh cho đô thị trong nhiều thập niên tới.