Trong bối cảnh đó, giao thông công cộng giữ vai trò đặc biệt quan trọng, thậm chí quyết định đối với việc bảo đảm năng suất lao động, hiệu quả kinh doanh, sức hấp dẫn của môi trường đầu tư, cũng như chất lượng cuộc sống của người dân và trên hết là sự phát triển bền vững của Thành phố.
Từ nhiều năm qua, Thành phố đối mặt với tình trạng ùn tắc thường xuyên xảy ra tại các cửa ngõ, nút giao thông trọng điểm và những tuyến đường có mật độ phương tiện cao trong nội đô. Ngập nước khi mưa lớn, thiếu chỗ đậu xe, tình trạng lấn chiếm lòng đường, vỉa hè và những hành vi vi phạm quy tắc giao thông vẫn còn phổ biến. Những vấn nạn này không chỉ gây lãng phí thời gian, nhiên liệu mà còn làm trầm trọng tình trạng ô nhiễm môi trường, tai nạn giao thông; người dân thường chịu sự căng thẳng, lo lắng về nguy cơ công việc bị chậm trễ, gây tốn kém, thiệt hại. Để cải thiện tình hình, cần có một cách tiếp cận để xử lý toàn diện. Hai yếu tố có ý nghĩa nền tảng trong giải pháp tổng thể là phát triển và hoàn thiện hạ tầng giao thông, đồng thời nâng cao ý thức của người tham gia giao thông.
Cải thiện hạ tầng giao thông - điều kiện tiên quyết để giao thông đô thị thông suốt
Sự mất cân đối giữa tốc độ gia tăng phương tiện và khả năng đáp ứng của hệ thống đường bộ được cho là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến tình trạng ùn tắc giao thông tại Thành phố. Trong khi số lượng ôtô, xe máy không ngừng tăng lên, nhiều tuyến đường vẫn có mặt cắt nhỏ, chưa được mở rộng tương xứng với nhu cầu thực tế. Bên cạnh đó, tình trạng các tuyến đường bị thắt cổ chai, thiếu sự kết nối giữa các khu vực và sự bất hợp lý trong tổ chức nút giao thông cũng làm giảm đáng kể năng lực lưu thông.

TPHCM ưu tiên mở rộng các tuyến đường trọng điểm, xây dựng đường vành đai, đường trên cao, cầu vượt và hầm chui
Bởi vậy, Thành phố cần tiếp tục đầu tư phát triển mạng lưới đường bộ theo hướng đồng bộ và có tính liên kết cao. Trước hết, công tác quy hoạch giao thông phải gắn liền với quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch phát triển đô thị. Việc xây dựng các khu dân cư, trung tâm thương mại hoặc khu công nghiệp quy mô lớn cần được tính toán và cân nhắc trong mối quan hệ với việc hoàn thiện hệ thống hạ tầng giao thông công cộng. Việc mở rộng các tuyến đường trọng điểm, xây dựng đường vành đai, đường trên cao, cầu vượt và hầm chui cần được thực hiện trên cơ sở quy hoạch tổng thể, tránh tình trạng đầu tư riêng lẻ, thiếu kết nối.
Đặc biệt, cần quan tâm đến các cửa ngõ thành phố, nơi thường xuyên xảy ra ùn tắc do sự giao thoa giữa giao thông nội đô và giao thông liên tỉnh. Các tuyến đường kết nối với sân bay, cảng biển, bến xe và những trung tâm logistics cần được ưu tiên phát triển để bảo đảm việc lưu thông của người dân cũng như hoạt động vận chuyển hàng hóa.
Một Thành phố đông dân và sinh hoạt tấp nập không thể giải quyết căn bản vấn đề ùn tắc đi lại nếu phần lớn người dân vẫn phải phụ thuộc vào phương tiện cá nhân. Kinh nghiệm của nhiều đô thị phát triển trên thế giới cho thấy giao thông công cộng là một trong những giải pháp quan trọng nhất để giảm áp lực lên hệ thống đường bộ. Thành phố cần tiếp tục đẩy nhanh việc xây dựng và đưa vào khai thác các tuyến đường sắt đô thị, đồng thời mở rộng và nâng cao chất lượng mạng lưới xe buýt. Việc phát triển các tuyến đường sắt đô thị, xe buýt và những phương tiện giao thông thân thiện với môi trường cần được ưu tiên, theo đúng chủ trương chuyển đổi xanh. Các phương tiện giao thông công cộng cần được kết nối thuận tiện với nhau. Tại những nhà ga và điểm trung chuyển xe buýt, metro phải có các bãi giữ xe để người dân có thể sử dụng phương tiện cá nhân trong một phần hành trình, sau đó chuyển sang phương tiện công cộng.
Song song với việc hoàn thiện hạ tầng giao thông công cộng, cần xây dựng một cơ chế quản lý giao thông minh bạch, hiện đại và có trách nhiệm. Các cơ quan chức năng không chỉ phải bảo đảm chất lượng hạ tầng, mà còn phải tổ chức phân luồng giao thông hợp lý và kịp thời khắc phục những bất cập trong quá trình quản lý. Những giải pháp phân luồng tại các nút giao ở trung tâm Thành phố đã cho thấy hiệu quả đáng kể trong xử lý ùn tắc vào các giờ cao điểm, cần được tiếp tục phát huy.
Ngập nước là một thách thức dai dẳng có ảnh hưởng trực tiếp đến giao thông Thành phố. Mỗi khi mưa lớn hoặc triều cường, nhiều tuyến đường bị ngập sâu, khiến phương tiện di chuyển khó khăn, dễ xảy ra tai nạn và làm gia tăng tình trạng ùn tắc. Thành phố cần tiếp tục đầu tư mở rộng, nâng cấp hệ thống cống rãnh thoát nước, xây dựng hồ điều tiết, cải tạo kênh rạch và kiểm soát tình trạng san lấp các khu vực có chức năng điều tiết nước tự nhiên. Việc xây dựng các công trình giao thông mới cũng cần được kết hợp với giải pháp thoát nước, tránh tình trạng có đường mới nhưng khả năng chống ngập không được cải thiện. Ngoài ra, cần ứng dụng công nghệ trong việc giám sát tình trạng ngập nước và cung cấp thông tin kịp thời cho người tham gia giao thông. Các ứng dụng giao thông có thể thông báo những tuyến đường đang bị ngập, ùn tắc hoặc có sự cố để người dân chủ động lựa chọn lộ trình phù hợp.

Nhằm giải quyết bài toán ùn tắc giao thông, giảm thiểu ô nhiễm môi trường và kiến tạo không gian sống chất lượng cho người dân, UBND TPHCM vừa ban hành kế hoạch phát động phong trào thi đua tăng cường sử dụng phương tiện giao thông công cộng trên địa bàn Thành phố
Nâng cao ý thức của người tham gia giao thông - yếu tố quyết định hiệu quả của hệ thống giao thông công cộng
Nếu hạ tầng giao thông là điều kiện vật chất thì ý thức của con người chính là yếu tố quyết định cách thức vận hành của hệ thống đó. Hạ tầng hiện đại tạo ra điều kiện vật chất cho sự phát triển, còn ý thức và văn hóa giao thông bảo đảm cho những điều kiện vật chất ấy được khai thác một cách hiệu quả. Một thành phố được xem là có hệ thống giao thông văn minh không chỉ vì có nhiều cây cầu lớn, những đại lộ rộng hay các tuyến đường sắt hiện đại. Sự văn minh trong giao thông được thể hiện trước hết ở cách người dân đi lại, cách họ tôn trọng luật pháp, nhường nhịn nhau và có trách nhiệm đối với cộng đồng. Mỗi người tham gia giao thông đều có quyền sử dụng đường công cộng để đi lại, nhưng đồng thời phải có nghĩa vụ tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người khác trong việc sử dụng đường.
Ý thức đi lại văn minh không thể hình thành một cách tự động trong ngày một ngày hai. Đây chỉ có thể là kết quả của một quá trình giáo dục lâu dài, bắt đầu từ gia đình, nhà trường và lan tỏa trong môi trường xã hội.
Trong gia đình, cha mẹ cần làm gương cho con cái bằng việc chấp hành nghiêm chỉnh các quy định giao thông. Không thể yêu cầu trẻ em tuân thủ pháp luật nếu người lớn thường xuyên vượt đèn đỏ, đi ngược chiều hoặc không đội mũ bảo hiểm.
Trong nhà trường, giáo dục pháp luật giao thông cần được thực hiện một cách thiết thực, gắn với những tình huống cụ thể mà học sinh thường gặp trong cuộc sống. Thay vì chỉ yêu cầu học sinh ghi nhớ các quy định, cần giúp các em hiểu vì sao phải tuân thủ quy tắc giao thông và hậu quả có thể xảy ra khi vi phạm. Bên cạnh đó, các phương tiện truyền thông cần thường xuyên tuyên truyền về văn hóa giao thông, biểu dương những hành vi đẹp và phê phán những hành vi gây nguy hiểm cho cộng đồng.
Giáo dục có vai trò quan trọng nhưng không thể thay thế các biện pháp cưỡng chế pháp luật. Đối với những hành vi vi phạm giao thông có nguy cơ gây nguy hiểm cho xã hội, cần áp dụng các biện pháp xử phạt nghiêm minh và nhất quán. Việc tăng cường kiểm tra, giám sát và xử phạt qua camera cần được thực hiện trên cơ sở minh bạch, chính xác và công bằng. Mọi người tham gia giao thông đều phải chịu sự điều chỉnh của pháp luật như nhau, không phân biệt địa vị xã hội hay loại phương tiện sử dụng.
Ngoài ra, cần xử lý nghiêm tình trạng lấn chiếm lòng đường, vỉa hè để kinh doanh, buôn bán hoặc đậu đỗ phương tiện trái phép. Vỉa hè trước hết phải được bảo đảm chức năng ưu tiên dành cho người đi bộ. Việc quản lý và khai thác không gian vỉa hè cần có quy hoạch rõ ràng, tránh tình trạng mỗi nơi thực hiện một cách khác nhau.
Điều quan trọng là phải tạo ra nhận thức rằng vi phạm trong giao thông công cộng không phải là một hành vi có thể dễ dàng được bỏ qua và chìm vào quên lãng theo thời gian. Tai mắt nhà chức trách, xã hội luôn hiện diện mọi lúc, mọi nơi; mọi vi phạm lớn, nhỏ mà không bị phát hiện và xử lý lập tức đều sẽ lần lượt đưa ra ánh sáng và chủ thể thực hiện hành vi phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật.
Viện sĩ, PGS.TS NGUYỄN NGỌC ĐIÊN