"Điểm nghẽn" trong tư duy
Trong nhiều năm qua, kinh tế đêm thường được nhắc đến như một giải pháp khai thác thêm tiềm năng thương mại, dịch vụ, du lịch và tiêu dùng. Những hình ảnh quen thuộc như phố đi bộ, chợ đêm, nhà hàng, quán ăn, cửa hàng tiện ích, khu vui chơi, biểu diễn nghệ thuật và các hoạt động giải trí trở thành những thành phần được đề cập khi bàn về mô hình này. Cách tiếp cận đó không sai, nhưng chưa đầy đủ. Nếu chỉ xem kinh tế đêm là tập hợp các hoạt động kinh doanh được kéo dài sau một khung giờ nhất định, chúng ta rất dễ rơi vào một giới hạn tư duy: lấy thời gian hoạt động làm thước đo phát triển, lấy số lượng cơ sở kinh doanh làm chỉ báo thành công và lấy doanh thu tiêu dùng làm giá trị cốt lõi.
Trên thực tế, kinh tế đêm không đơn giản là một khoảng thời gian kinh doanh khác trong ngày. Đó là một hệ sinh thái kinh tế, văn hóa và xã hội được hình thành từ nhu cầu sử dụng thời gian, không gian và trải nghiệm của con người. Giá trị của nó không chỉ nằm ở việc người dân và du khách chi tiêu bao nhiêu tiền, mà còn ở việc họ có những lựa chọn gì, được tiếp cận những sản phẩm văn hóa nào, có thể tham gia vào những hoạt động cộng đồng nào và cảm nhận ra sao về chất lượng sống của thành phố.
Một thành phố có nhiều nhà hàng mở cửa đến khuya chưa chắc đã có nền kinh tế đêm phát triển. Một khu vực tập trung đông người vào cuối tuần cũng chưa chắc đã tạo ra được một hệ sinh thái kinh tế đêm bền vững. Bởi lẽ, lượng người tập trung có thể đến từ một vài hoạt động nhất thời, trong khi năng lực tạo ra giá trị kinh tế, văn hóa, việc làm và sức hấp dẫn lâu dài lại phụ thuộc vào một cấu trúc rộng hơn. Điều cần thay đổi trước hết là nhận thức: kinh tế đêm không phải phần kinh tế còn lại sau khi các hoạt động ban ngày kết thúc. Nó là một không gian phát triển có đặc trưng riêng, có thị trường riêng, có nhu cầu xã hội riêng và cần một phương thức tổ chức phù hợp.

Biểu diễn nghệ thuật tại TPHCM
Một trong những hạn chế đáng chú ý là tư duy phát triển kinh tế đêm vẫn thường bắt đầu từ câu hỏi: có thể tổ chức hoạt động kinh doanh gì, ở đâu và thu hút bao nhiêu khách? Trong khi đó, câu hỏi cần được đặt ra trước tiên phải là: con người cần gì vào ban đêm, họ muốn trải nghiệm điều gì, những nhóm dân cư nào đang thiếu không gian sinh hoạt và những nhu cầu xã hội nào chưa được đáp ứng?
Sự khác biệt giữa hai cách đặt vấn đề này rất lớn. Nếu bắt đầu từ hoạt động kinh doanh, phương án phát triển thường hướng đến việc bố trí các khu thương mại, ăn uống, giải trí, dịch vụ và những hoạt động có khả năng tạo doanh thu trực tiếp. Nhưng nếu bắt đầu từ đời sống con người, phạm vi nghiên cứu sẽ rộng hơn nhiều, bao gồm nhu cầu văn hóa, học tập, sáng tạo, giao lưu, thể thao, nghỉ ngơi, thưởng thức nghệ thuật, khám phá di sản và kết nối cộng đồng.
Một người lao động kết thúc công việc lúc 20 giờ có thể cần một không gian thể thao, đọc sách hoặc sinh hoạt cộng đồng. Một gia đình có thể muốn đưa trẻ em tham gia các hoạt động giáo dục, nghệ thuật vào buổi tối. Một du khách có thể tìm kiếm trải nghiệm văn hóa bản địa thay vì chỉ đến nhà hàng hoặc mua sắm. Một nhóm nghệ sĩ trẻ cần không gian biểu diễn, thử nghiệm và giới thiệu sản phẩm sáng tạo. Một doanh nghiệp công nghệ có thể cần những địa điểm tổ chức giao lưu, hội thảo và kết nối chuyên môn ngoài giờ hành chính. Đó đều là những nhu cầu có khả năng hình thành giá trị kinh tế, nhưng không phải tất cả đều biểu hiện dưới dạng hoạt động mua bán trực tiếp.
Trên thế giới, kinh tế ban đêm (night-time economy) được nhìn nhận như một hệ sinh thái kinh tế hoàn chỉnh, bao trùm các hoạt động văn hóa, giải trí, ẩm thực, mua sắm, biểu diễn nghệ thuật, du lịch, logistics, giao thông và cả các ngành công nghiệp sáng tạo. Theo nhiều nghiên cứu quốc tế, tại các đô thị lớn như London, New York, Tokyo hay Seoul, kinh tế ban đêm đóng góp từ 5% đến 10% GDP, đồng thời tạo ra hàng triệu việc làm trực tiếp và gián tiếp.
Kinh tế đêm và công nghiệp văn hóa, giải trí
Khi không nhìn thấy sự đa dạng của nhu cầu, kinh tế đêm rất dễ bị thu hẹp thành một số ngành dịch vụ quen thuộc. Hệ quả là các địa phương có thể cùng phát triển những mô hình tương tự nhau: phố ăn uống, chợ đêm, tuyến phố thương mại, khu vui chơi và biểu diễn đại chúng. Những hoạt động này có thể tạo ra sức hút ban đầu, nhưng nếu thiếu bản sắc, thiếu sự khác biệt và thiếu khả năng đổi mới sản phẩm, sức hấp dẫn sẽ nhanh chóng suy giảm. TPHCM cần nhìn kinh tế đêm như một phần của chiến lược phát triển đời sống đô thị, trong đó người dân không chỉ là đối tượng tiêu dùng mà còn là chủ thể sáng tạo, tham gia và tạo ra giá trị.
Đây có lẽ là vấn đề quan trọng nhất trong bối cảnh hiện nay. Công nghiệp văn hóa không đơn thuần là việc tổ chức các chương trình biểu diễn, lễ hội, triển lãm hay sự kiện nghệ thuật. Đó là một hệ thống hoạt động tạo ra, sản xuất, phân phối, khai thác và tái tạo giá trị từ tài sản văn hóa, năng lực sáng tạo, tri thức, bản quyền và các sản phẩm có hàm lượng nội dung. Vì vậy, khi đặt kinh tế đêm trong bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa, cần thay đổi cách nhìn về cấu trúc của nền kinh tế này.

Không gian Đường sách TPHCM về đêm
Một buổi biểu diễn nghệ thuật không chỉ tạo doanh thu từ vé. Nó còn tạo ra nhu cầu đối với thiết kế sân khấu, âm thanh, ánh sáng, trang phục, truyền thông, sản xuất nội dung, dịch vụ ăn uống, vận chuyển, lưu trú và các sản phẩm sáng tạo liên quan. Một không gian triển lãm có thể tạo ra thị trường cho nghệ sĩ, nhà thiết kế, đơn vị tổ chức, nhà sưu tập, doanh nghiệp công nghệ và các ngành dịch vụ phụ trợ. Một hoạt động trình diễn văn hóa truyền thống có thể trở thành cơ sở để phát triển sản phẩm du lịch, giáo dục, xuất bản và truyền thông số.
Như vậy, giá trị kinh tế không chỉ nằm ở hoạt động cuối cùng mà còn được hình thành trong toàn bộ chuỗi sản xuất và khai thác giá trị văn hóa. Nếu chỉ đưa một chương trình nghệ thuật vào khu phố thương mại để thu hút khách, đó mới là sử dụng nghệ thuật như một công cụ hỗ trợ tiêu dùng. Nhưng nếu hình thành được hệ thống sáng tạo, sản xuất, đào tạo, biểu diễn, phân phối và khai thác bản quyền, hoạt động nghệ thuật mới thực sự tham gia vào cấu trúc công nghiệp văn hóa. Sự khác biệt này quyết định chiều sâu của kinh tế đêm.
TPHCM có những điều kiện đáng kể để phát triển theo hướng đó. Thành phố có lực lượng sáng tạo trong các lĩnh vực kiến trúc, thiết kế, điện ảnh, âm nhạc, sân khấu, mỹ thuật, thời trang, truyền thông, công nghệ và nội dung số. Thành phố cũng có hệ thống di sản kiến trúc, không gian văn hóa, cộng đồng nghệ thuật, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp dịch vụ và thị trường tiêu dùng đa dạng. Thế nhưng, những nguồn lực này chưa mặc nhiên tạo thành một hệ sinh thái. Vấn đề nằm ở khả năng kết nối chúng thành chuỗi giá trị, từ ý tưởng đến sản phẩm, từ sản phẩm đến thị trường, từ thị trường đến khả năng tái đầu tư cho sáng tạo.
Một thành phố có thể tổ chức hàng trăm sự kiện mỗi năm, nhưng vẫn chưa có nền công nghiệp văn hóa đủ mạnh nếu phần lớn sản phẩm phụ thuộc vào ngân sách tổ chức, chưa hình thành được thị trường bản quyền, chưa tạo ra lực lượng sản xuất chuyên nghiệp và chưa có cơ chế để các chủ thể sáng tạo phát triển lâu dài. Vì vậy, kinh tế đêm cần trở thành một môi trường phát triển thị trường cho công nghiệp văn hóa, chứ không chỉ là một địa điểm tiêu thụ các sản phẩm văn hóa.
Sau khi mở rộng không gian phát triển với việc sáp nhập toàn bộ Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu từ tháng 7/2025, TPHCM đang dần hình thành mô hình "siêu đô thị” kết nối tài chính, công nghiệp công nghệ cao, logistics cảng biển, du lịch biển và dịch vụ. Trong bức tranh đó, kinh tế đêm được xem là dư địa lớn để kéo dài thời gian chi tiêu, tăng mức chi của du khách và tạo thêm động lực tăng trưởng cho Thành phố. Hiện nhiều mô hình kinh tế đêm đã xuất hiện tại TPHCM như phố đi bộ, không gian ẩm thực, du lịch đường sông, biểu diễn nghệ thuật hay các khu vui chơi ven sông. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, phần lớn hoạt động vẫn còn rời rạc, thiếu sự liên kết để tạo thành chuỗi trải nghiệm hoàn chỉnh giữa mua sắm, giải trí, văn hóa và du lịch.
(Còn tiếp)
(CATP) Công nghiệp văn hóa không thể được thay thế bằng những chương trình biểu diễn mang tính minh họa. Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt khi đặt kinh tế đêm trong bối cảnh phát triển mới. Có thể thấy một cách hiểu chưa đầy đủ khi xem việc đưa một số chương trình nghệ thuật, âm nhạc, trình diễn đường phố hoặc hoạt động văn hóa vào không gian ban đêm là đã tạo ra kinh tế văn hóa. Thực tế, một chương trình biểu diễn chỉ là một sản phẩm hoặc một khâu trong chuỗi giá trị. Để hình thành công nghiệp văn hóa, cần có năng lực sáng tạo, sản xuất, đầu tư, phân phối, thương mại hóa, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và tái đầu tư.