Bao Zhang bắt đầu lái xe cho một ứng dụng gọi xe của Trung Quốc vào năm nay sau khi mất việc làm kiểm thử phần mềm (hoạt động đánh giá chất lượng sản phẩm nhằm phát hiện lỗi, đảm bảo phần mềm hoạt động chính xác theo yêu cầu thực tế trước khi ra mắt). Zhang cho biết thị trường việc làm thiếu hụt khiến anh ít có hy vọng quay trở lại lĩnh vực công nghệ.
Câu chuyện của những người như Bao Zhang ngày càng phổ biến ở Trung Quốc. "Những người từng đi taxi giờ phải tự lái xe" - người đàn ông 30 tuổi này chia sẻ với hãng tin Reuters. Anh làm việc từ 7 giờ sáng đến gần nửa đêm ở thủ đô Bắc Kinh để kiếm được khoảng 6.000 nhân dân tệ (885 USD) một tháng sau khi trừ chi phí thuê xe và sạc pin.
Trung tâm Nghiên cứu Các Hình thức việc làm mới của Trung Quốc ước tính số người làm việc linh hoạt - không có hợp đồng toàn thời gian cố định - sẽ tăng lên 320 triệu người trong năm nay từ mức 280 triệu người vào năm 2025, gần bằng dân số Mỹ và chiếm khoảng 44% lực lượng lao động của Trung Quốc.
Các nhà phân tích cho rằng nền kinh tế gig (mô hình kinh tế dựa trên các công việc tạm thời, ngắn hạn và tự do, nơi người lao động nhận thù lao theo từng dự án hoặc nhiệm vụ cụ thể thay vì hợp đồng lao động dài hạn) của Trung Quốc đã trở thành một “vùng đệm” việc làm quan trọng khi cuộc khủng hoảng bất động sản xóa sổ các công việc xây dựng và các nhà sản xuất sa thải công nhân thông qua tự động hóa và cắt giảm chi phí trong bối cảnh thuế quan tăng, dư thừa năng lực sản xuất và cuộc chiến cạnh tranh giá cả khốc liệt.
Ngày càng nhiều thanh niên có trình độ học vấn và nhân viên văn phòng bị ảnh hưởng bởi nhu cầu tiêu dùng nội địa yếu và việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI).
Một tài xế giao hàng đang lướt điện thoại trong lúc giải lao trên chiếc xe điện của mình ở Bắc Kinh, Trung Quốc - Ảnh: Reuters
"Tỷ lệ này cực kỳ cao. Nó không còn giới hạn ở những người di cư từ nông thôn mà đã lan rộng đến tầng lớp trung lưu và sinh viên tốt nghiệp đại học. Trung Quốc đang nâng cấp ngành sản xuất, và nhiều ngành công nghiệp từng thu hút một lượng lớn lao động đang bị loại bỏ dần. Rồi còn có AI nữa" - Yang Zhan, một chuyên gia nhân chủng học văn hóa tại Đại học Bách khoa Hồng Kông chỉ ra.
Cũng như ở những nơi khác, công việc trong nền kinh tế gig giúp giảm thiểu cú sốc thu nhập khi mất việc làm chính thức.
Nhưng ở Trung Quốc, một cố vấn chính phủ cho biết sự gia tăng của các công việc tự do – nơi không bắt buộc đóng bảo hiểm xã hội – làm tăng rủi ro dài hạn đối với một hệ thống phúc lợi không được tài trợ đầy đủ.
Một báo cáo năm 2019 của Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc cảnh báo rằng quỹ hưu trí quốc gia có thể cạn kiệt vào năm 2035 do dân số già đi. Một bản cập nhật năm 2024 cho biết việc trì hoãn nghỉ hưu có thể đẩy lùi tình trạng cạn kiệt nguồn quỹ thêm tám đến chín năm.
Chỉ có 2 trong số 12 người lao động tự do mà Reuters phỏng vấn cho biết họ tự nguyện đóng góp cho quỹ lương hưu (đóng bảo hiểm xã hội), trong khi hai người khác cho biết họ trả tiền thông qua các công việc bán thời gian chính thức bên ngoài công việc tự do của họ. Số còn lại cho biết họ thích tiết kiệm riêng.
"Tôi có thể tự chủ, thay vì chờ đợi hàng chục năm để người khác trả tiền cho tôi" - Angel An, 24 tuổi, người kiếm được nhiều hơn mức trung bình của tài xế gọi xe bằng cách quảng bá dịch vụ của mình cho khách du lịch ở Thượng Hải và Tô Châu trên mạng xã hội, cho biết.
Bao Zhang bị đau mắt cá chân và đầu gối tái phát do nhiều giờ kẹt xe, nhưng đã chọn không mua bảo hiểm y tế. Anh nói thêm rằng lương hưu với anh là điều "quá xa vời" và dù sao tiền hưu cũng sẽ ít.
Một nhân viên giao hàng của JD.com nhận đơn đặt hàng tạp hóa từ một khu chợ ở Bắc Kinh, Trung Quốc - Ảnh: Reuters
Các công việc tự do thiếu mức lương và sự an toàn mà nhiều người Trung Quốc mong đợi, nhà kinh tế học Frederic Neumann của HSBC châu Á cho biết, cảnh báo rằng điều này kìm hãm tiêu dùng và tăng trưởng.
"Cả một thế hệ mới đang lớn lên mà không quen với sự an toàn và tự tin mà cha mẹ họ đã được hưởng trong một thời gian dài" - Neumann nhận định.
Một báo cáo của chính phủ vào tháng 12/2025 cho thấy đến cuối năm 2024, chỉ có 70,6 triệu lao động thời vụ ở Trung Quốc tham gia chương trình lương hưu cho người lao động thành thị, chương trình này bổ sung cho các khoản trợ cấp hưu trí cơ bản. Hầu hết người lao động di cư chỉ đóng góp một khoản nhỏ vào chương trình cơ bản, nơi mức chi trả có thể thấp tới mức chỉ nhận được 163 nhân dân tệ một tháng.
Không có ước tính về số lượng người lao động tự do đóng góp vào tất cả các chương trình bảo hiểm xã hội - lương hưu, y tế, tai nạn lao động, thất nghiệp, thai sản và nhà ở - nhưng con số này có thể thấp hơn nhiều.
Một cuộc khảo sát của Đại học Bắc Kinh với 30.000 người giao hàng cho thấy chưa đến 10% sẽ ủng hộ việc đóng góp bảo hiểm xã hội bắt buộc, điều này sẽ khiến người lao động mất khoảng 10% thu nhập và người sử dụng lao động mất khoảng một phần tư.
"Ưu tiên cấp bách là tạo điều kiện dễ dàng hơn cho người lao động thời vụ tham gia vào hệ thống bảo hiểm xã hội cho người lao động" - giám đốc kỹ thuật Trung Quốc của Nomura cho biết.
Mặc dù tỷ lệ thất nghiệp của Trung Quốc đã duy trì ở mức khoảng 5%-6% trong một thập kỷ, nhưng công việc tự do (gig work) đã giúp kiểm soát con số này vì bất kỳ ai làm việc dù chỉ một giờ một tuần cũng được coi là có việc làm.
Tuy nhiên, lượng lao động tự do ngày càng tăng vượt quá nhu cầu ở một số lĩnh vực, làm chậm tốc độ tăng thu nhập.
Một nhà tuyển dụng gặp ứng viên tại hội chợ việc làm ở Bắc Kinh, Trung Quốc vào tháng 3/2026 - Ảnh: Reuters
Báo cáo của một viện nghiên cứu cho biết 16 triệu người giao đồ ăn ở Trung Quốc đã chứng kiến thu nhập của họ tăng trung bình 11% lên 37,3 nhân dân tệ/giờ vào năm 2025, nhưng tiền lương lại giảm 1,8% đối với 37,2 triệu tài xế gọi xe.
Ít nhất bốn thành phố, bao gồm cả trung tâm công nghệ Thâm Quyến, đã đưa ra cảnh báo về tình trạng "bão hòa" thị trường gọi xe kể từ tháng 4.
Một cố vấn khác của chính phủ cho biết chính quyền chỉ muốn nâng cao nhận thức chứ không phải ngăn cản người dân nhận thêm những công việc như vậy, vì "điều đó sẽ trở thành vấn đề ổn định xã hội".
Li, một người dọn dẹp khoảng 50 tuổi, giao đồ ăn đến 10 giờ tối. Với thu nhập thêm 40-100 nhân dân tệ mỗi ngày, anh nghi ngờ số lượng người giao hàng ngày càng tăng đang làm giảm thu nhập trên mỗi đơn hàng, nhưng anh "không còn lựa chọn nào khác" ngoài việc tiếp tục.
"Ở tuổi tôi, không có bằng cấp, tôi có thể làm gì được chứ? Ở Bắc Kinh, nhiều sinh viên đại học cũng phải giao đồ ăn"– Li nói với Reuters.