Núp bóng một lữ đoàn quân Anh do tên tướng Douglas Gracey chỉ huy, lợi dụng danh nghĩa đến miền Nam Việt Nam để giải giáp bọn bại binh Nhật bị thất trận trong chiến tranh thế giới lần thứ hai, vào đêm 22 rạng sáng ngày 23/9/1945, quân Pháp đã ngang ngược nổ súng tấn công thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn, đánh chiếm trụ sở Ủy ban Nhân dân Nam Bộ, trụ sở Quốc gia tự vệ cuộc, Bưu điện, Nhà đèn, Kho bạc, Đài phát thanh..., mở đầu cuộc chiến tranh phi nghĩa kéo dài trên đất nước ta trong suốt 3.000 ngày đêm.
Theo Thượng tướng Trần Văn Trà, một danh tướng trên chiến trường Nam Bộ trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, cho biết: Quân địch đánh chiếm Sài Gòn gồm có "một lữ đoàn quân Anh 2.500 người, 2.600 quân Pháp (trong đó có 600 người thuộc Trung đoàn thuộc địa số 11, 1.500 người là tù binh Pháp tái vũ trang, 500 người là thường dân Pháp vũ trang, 7 tiểu đoàn quân Nhật với quân số 5.000 người dưới quyền của tướng Anh - Douglas Gracey. Chúng được trang bị mạnh, có lực lượng không quân và hải quân chi viện".
Quân dân Nam Bộ những ngày đầu chống Pháp xâm lược, tháng 9/1945 (Ảnh: Bảo tàng Lịch sử Việt Nam)
Về phía ta, sức mạnh kháng chiến toàn dân "nóp với giáo mang ngang vai", thể hiện mãnh liệt trong tình cảm yêu nước và lòng căm thù giặc của tất cả các tầng lớp Nhân dân nội thành và nông dân ngoại thành. Họ đã tự động đứng vào hàng ngũ du kích do các cấp ủy Đảng, các ngành và các địa phương tự tổ chức, tự vũ trang bằng mọi thứ có thể có, từ gậy gộc, dao, mác đến súng ống đạn dược tước được của Pháp và Nhật. Tiêu biểu là lực lượng vũ trang của Tổng Công đoàn Nam Bộ. Chỉ trong một thời gian ngắn, đã tổ chức được 360 tổ xung phong công đoàn, đông đến 6.000 người, trang bị 60 súng, còn thì dao găm, gậy tầm vông. Chính lực lượng này là nòng cốt chiến đấu du kích trong nội thành Sài Gòn suốt một tháng trời với quân Pháp có quân Anh giúp sức.
Ngoài lực lượng của Tổng Công đoàn, Câu lạc bộ truyền thống vũ trang Thành phố Hồ Chí Minh còn cung cấp tư liệu cho chúng ta biết rõ thêm: "Khi tiếng súng Nam Bộ kháng chiến nổ ra ở Sài Gòn, lực lượng vũ trang ở nội thành còn có Cộng hòa vệ binh làm nhiệm vụ tuần tra canh gác, Thanh niên xung phong và Quốc gia tự vệ cuộc được trang bị 120 súng các loại, 3.000 lựu đạn và được tổ chức thành hàng trăm đội xung phong. Hay còn có một số tổ chức khác như Đảng dao găm ở Chợ Thiếc, các Ban trinh sát, Ban ám sát, Ban hành động, các đội cảm tử... Mỗi đơn vị có khoảng vài chục người". Với tinh thần "thề quyết giết hết quân xâm lăng", họ đã tự động tổ chức đánh giặc theo cách thức của mình, chiến đấu theo "từng người", "từng tổ". Chúng ta đã thấy rõ điều này "ngay tại Chợ Bến Thành, giữa trung tâm thành phố, chị em tiểu thương và các em nhỏ bán báo, đánh giày, tay lăm lăm dao, gậy tầm vông, đòn gánh... hễ thấy tên lính Pháp nào xuất hiện, không ai bảo ai, tất cả đều xông tới. Ở khu cầu Tháp nước, một số thanh niên cảm tử đã chiến đấu đến phút cuối cùng và đã ngã xuống chân cầu, trong tay vẫn nắm chặt gậy tầm vông"(1).
Những sử liệu trên đây, giúp chúng ta có cơ sở khoa học và thực tiễn để lý giải về trận hỏa công hy hữu của người chiến sĩ cảm tử Lê Văn Tám đã tự biến mình thành "ngọn lửa thiêng", thành "cây đuốc sống" để đốt cháy kho xăng địch, bằng cách đánh xuất quỷ nhập thần và theo phương thức tổ chức tác chiến "chiến đấu từng người", "từng tổ" - như Thượng tướng Trần Văn Trà đã nói.
Thành phố Sài Gòn trong những ngày kháng chiến chống Pháp năm 1945 (nguồn: Bảo tàng Cách mạng TPHCM)
"Trận Thị Nghè đã ghi vào chiến sử". Cuộc kháng chiến của Nhân dân thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn chống thực dân Pháp xâm lược đã diễn ra trong 4 tuần lễ (23/9 - 22/10/1945). Trong 10 ngày đầu, các trận đánh chủ yếu diễn ra ở "vòng trong" (nội thị). Sử dụng cách đánh xuất quỷ nhập thần, quân dân ta đã tiến hành "chiến tranh phá hoại" và "tiêu thổ kháng chiến", đột kích vào những nơi đóng quân, đốt phá các kho tàng quân sự và cơ sở kinh tế của địch.
Trong 10 ngày giữa tháng, giữa ta và địch có sự thỏa thuận tạm thời ngừng bắn. Chiến sự nổ ra ác liệt nhất trong 10 ngày cuối tháng. Thế trận chủ yếu được thiết lập trên mặt trận tiền tuyến miền Đông. Chúng ta quen gọi đây là "Mặt trận Thị Nghè”.
Các trận đánh đẫm máu nhất diễn ra trong những ngày 16, 17 và 18/10/1945. Chỉ tính trong ngày 17/10, quân ta đã tiêu diệt được nhiều sinh lực địch và chiếm được 5 xe thiết giáp. Ngày 18/10, quân Anh - Pháp sử dụng tàu chiến, xe tăng, pháo binh quyết chiếm cho được Thị Nghè. Trận hỏa công của "ngọn đuốc sống Lê Văn Tám" đốt cháy Kho xăng Thị Nghè đã xảy ra tại nơi đây và ngay trong thời điểm lịch sử ấy.
Chính vì vậy, chúng ta đã thấy, báo Cứu quốc - cơ quan tuyên truyền của Tổng bộ Việt Minh, số 71, ra ngày 19/10/1945, đã loan tin với những dòng chữ đậm nét: "Trận Thị Nghè sẽ ghi vào chiến sử Việt Nam". Báo Cứu quốc còn đăng một mẩu tin chiến sự thật là hy hữu. Nội dung như sau: Tin điện từ Mỹ Tho đánh ra ngày 17/10 cho hay rằng: một chiến sĩ Việt Nam đã tẩm dầu vào mình, tự làm mồi lửa hy sinh thân mình, chạy vào Kho dầu Xi-mông Pi-ê-tờ-ri (Simon Piétri) của địch. Lập tức, kho xăng bị bắt lửa. Và lửa đã bốc cháy dữ dội suốt hai ngày hai đêm. Kèm theo mẩu tin này, đã đăng lời hiệu triệu của Tổng bộ Việt Minh: "Đồng bào! Đứng trước sự hy sinh oanh liệt của người chiến sĩ làm vẻ vang cho dòng máu anh hùng của dân tộc Việt Nam, chúng ta hãy nghiêng mình kính cẩn ghi nhớ và hãy tâm niệm sẽ hy sinh như vậy để đến khi mang xương máu ra giữ vững nền độc lập của Tổ quốc. Chúng ta quyết không lùi bước trước nguy hiểm. Chúng ta chỉ có một nguyện vọng thực hiện nền độc lập hoàn toàn của nước Việt Nam. Kẻ thù đến chiếm đất nước ta sẽ gặp phải sức chiến đấu oanh liệt của Nhân dân Việt Nam, người nào cũng có thể hy sinh như người tự thiêu ở Nam Bộ.
Loài lang sói thực dân tàn sát, giết chóc đồng bào ta ở Nam Bộ, máu xương đồng bào ta đã vì muốn thắng chúng mà phải phơi ra trong cảnh chết chóc thảm thê. Hỡi ai là người Việt Nam! Hãy ghi nhớ lấy thù này! Hết 80 năm đô hộ, nay lại đến những hành vi tàn sát dã man. Hãy hy sinh và phấn đấu cho đến cùng!".
(1) "Lược sử chiến sĩ quyết tử Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định 1945 - 1954", Câu lạc bộ truyền thống vũ trang TP.Hồ Chí Minh xuất bản, TPHCM, 1992, tr. 16, 19
TRẦN HỮU PHƯỚC (Nguyên Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo xây dựng các Khu di tích lịch sử Cách mạng miền Nam)