Bài 1: Từ "giảm cấp trung gian" đến tái cấu trúc quản trị quốc gia

Những thay đổi rất nhanh của công nghệ số đang tạo áp lực ngày càng lớn đối với cách vận hành của nền hành chính truyền thống. Nhiều quy trình quản lý trước đây vốn phù hợp với môi trường giấy tờ và xử lý theo cấp trung gian, nay bộc lộ không ít hạn chế về tốc độ và tính liên thông. Trong khi các giao dịch dân sự, tài chính hay thương mại điện tử hiện được thực hiện gần như tức thời trên môi trường số thì ở một số thủ tục hành chính, tình trạng kê khai lặp lại hoặc xử lý qua nhiều khâu vẫn còn xuất hiện. Chính thực tế này là một trong những lý do khiến Đảng và Nhà nước thời gian qua liên tục nhấn mạnh yêu cầu tinh gọn bộ máy, đổi mới phương thức điều hành và đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia.

Lễ ra quân Chiến dịch Mùa hè số cùng VNeID, diễn ra tại trụ sở Bộ Công an

Xây dựng nền hành chính tinh gọn, hiệu quả, phục vụ nhân dân

Tháng 6/2025, Quốc hội đã chính thức thông qua Luật Tổ chức chính quyền địa phương (sửa đổi), xác lập mô hình chính quyền địa phương 2 cấp gồm cấp tỉnh và cấp xã, đây là bước thay đổi có ý nghĩa lịch sử trong tiến trình cải cách tổ chức bộ máy nhà nước. Đặc biệt, từ ngày 01/7/2025, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức được vận hành đồng bộ trên phạm vi toàn quốc tại 34 tỉnh, thành phố. Thông điệp được nhấn mạnh trong quá trình triển khai là xây dựng nền hành chính tinh gọn; hiệu lực; hiệu quả; gần dân; phục vụ nhân dân tốt hơn.

Nếu trước đây hiệu quả điều hành phụ thuộc khá nhiều vào cấp trung gian thì trong môi trường số, năng lực xử lý dữ liệu và khả năng điều hành theo thời gian thực ngày càng trở thành yếu tố quyết định. Chính vì vậy, cùng với việc triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, Chính phủ cũng ban hành Quyết định số 759/QĐ-TTg về sắp xếp đơn vị hành chính và xây dựng mô hình chính quyền địa phương mới theo hướng tinh gọn, giảm trung gian và tăng tính chủ động cho cơ sở. Nhiều lĩnh vực liên quan đến xây dựng, hạ tầng và quản lý đô thị trước đây thuộc thẩm quyền cấp huyện nay được giao trực tiếp cho cấp xã giải quyết. Điều này giúp rút ngắn quy trình xử lý, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu rất lớn về dữ liệu và năng lực điều hành số ở cấp cơ sở. Việc phân cấp mạnh như vậy cũng đồng thời đặt ra yêu cầu bắt buộc về chuyển đổi số. Bởi nếu dữ liệu không liên thông, nếu quy trình không được số hóa, nếu cán bộ cơ sở không có năng lực điều hành số, thì nguy cơ quá tải công việc ở cấp xã sẽ rất lớn. Chính vì vậy, thời gian gần đây, Chính phủ liên tục nhấn mạnh vai trò của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số như động lực trung tâm của quá trình đổi mới mô hình bộ máy quản lý. Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành và địa phương phải xem chuyển đổi số và Đề án 06 là nền tảng cho quá trình đổi mới quản trị Nhà nước trong giai đoạn mới.

Tái cấu trúc sâu sắc về phương thức quản trị

Một trong những nhận thức chưa đầy đủ hiện nay là xem việc xây dựng chính quyền địa phương 2 cấp chỉ là hoạt động giảm tầng nấc hành chính. Thực chất, đây là bước tái cấu trúc sâu sắc về phương thức quản trị. Trong mô hình hành chính truyền thống, quyền lực quản lý được phân tầng qua nhiều cấp nhằm bảo đảm tính kiểm soát theo chiều dọc. Tuy nhiên, trong môi trường số, khi dữ liệu được cập nhật theo thời gian thực và hệ thống điều hành có thể giám sát trực tiếp, nhu cầu duy trì quá nhiều tầng trung gian bắt đầu giảm dần. Nói cách khác, dữ liệu đang thay đổi logic vận hành của bộ máy Nhà nước. Trước đây, nhiều hoạt động điều hành còn phụ thuộc khá lớn vào quy trình báo cáo theo cấp hành chính và xử lý hồ sơ giấy. Hiện nay, dữ liệu số và các hệ thống điều hành trực tuyến đang làm thay đổi khá rõ cách vận hành đó. Phản ánh của người dân được cập nhật tức thời; hệ thống điều hành thông minh có thể giám sát theo thời gian thực; trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ phân tích, cảnh báo và dự báo.

Điều này dẫn tới sự chuyển dịch quan trọng, đó là hiệu quả quản trị không còn phụ thuộc chủ yếu vào số lượng tầng nấc quản lý, mà phụ thuộc vào năng lực xử lý dữ liệu và điều hành số. Trong các định hướng lớn chuẩn bị cho Đại hội XIV, các vấn đề, như: xây dựng chính quyền số; đổi mới phương thức quản trị; nâng cao hiệu lực điều hành; phát triển hạ tầng dữ liệu quốc gia được đặt ở vị trí đặc biệt quan trọng. Những định hướng đó cho thấy chuyển đổi số đang được đặt ngày càng gắn với yêu cầu đổi mới phương thức điều hành và nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước, đó là chuyển đổi số không chỉ là ứng dụng công nghệ, mà là đổi mới mô hình tổ chức quyền lực quản trị phù hợp với điều kiện xã hội số.

Sở Khoa học và Công nghệ TPHCM cùng Công ty AIC và các đối tác quốc tế ký biên bản ghi nhớ hợp tác (MOU), trao hồ sơ đề nghị cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư dự án trung tâm dữ liệu AI

Thực tiễn triển khai tại nhiều địa phương cũng cho thấy, nơi nào thúc đẩy mạnh chuyển đổi số, nơi đó hiệu quả quản trị được nâng lên rõ rệt. Đà Nẵng, Quảng Ninh và TPHCM đang đi đầu trong xây dựng trung tâm điều hành thông minh (IOC), tích hợp dữ liệu giao thông, y tế, giáo dục, môi trường nhằm phục vụ điều hành theo thời gian thực.

Qua khảo sát cho thấy, chương trình tiêu biểu phản ánh rõ nhất quá trình tái cấu trúc mô hình quản lý Nhà nước bằng dữ liệu ở Việt Nam hiện nay đó chính là Đề án 06. Trong thời gian gần đây, nhiều phát biểu của Chính phủ và Bộ Công an đều nhấn mạnh vai trò nền tảng của Đề án 06 đối với chuyển đổi số quốc gia.

Điểm đặc biệt của Đề án 06 nằm ở chỗ, đây là lần đầu tiên Việt Nam triển khai đồng thời việc xây dựng cơ sở dữ liệu dân cư; phát triển định danh điện tử; xác thực điện tử; tích hợp dịch vụ công; liên thông dữ liệu quốc gia; thanh toán số; số hóa quy trình quản lý Nhà nước; trên quy mô toàn quốc và theo hướng tích hợp đồng bộ. Nói cách khác, nếu chuyển đổi số là "cuộc cách mạng phương thức quản trị”, thì Đề án 06 chính là "bộ não số" đang từng bước hình thành để bảo đảm cho bộ máy Nhà nước vận hành theo logic mới của thời đại dữ liệu.

Theo đánh giá của Bộ Công an, đến nay cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư đã kết nối với hàng chục bộ, ngành, địa phương, phục vụ hàng nghìn dịch vụ công trực tuyến, tạo nền tảng quan trọng cho quá trình xây dựng Chính phủ số và chính quyền số. Đề án 06 hiện nay không còn được nhìn nhận như một chương trình nghiệp vụ riêng của lực lượng Công an, mà đã trở thành "hạ tầng mềm" phục vụ toàn bộ nền hành chính quốc gia. Yêu cầu liên thông dữ liệu và phát triển dịch vụ công trực tuyến hiện xuất hiện ngày càng nhiều trong các chỉ đạo điều hành của Chính phủ.

Một minh chứng tiêu biểu khác là TPHCM đã ban hành Kế hoạch 73/KH-UBND năm 2026 triển khai Đề án 06 với định hướng phát triển toàn diện dữ liệu dân cư, định danh điện tử và xác thực điện tử nhằm phục vụ hình thành chính quyền số và công dân số giai đoạn 2026 - 2030. Điều này cho thấy các địa phương hiện nay không còn tiếp cận Đề án 06 như nhiệm vụ hành chính đơn lẻ, mà đang xem đây là nền tảng tái cấu trúc phương thức điều hành và phục vụ người dân. Sự hình thành "bộ não số" quốc gia có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Chính phủ liên tục yêu cầu bảo đảm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp "thông suốt, hiệu quả, không bị gián đoạn". Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành và địa phương phải đẩy mạnh liên thông dữ liệu; số hóa quy trình; tích hợp dịch vụ công; nâng cao năng lực điều hành số của chính quyền cơ sở.

Chuyển từ "hành chính điện tử" sang "điều hành thông minh bằng dữ liệu"

Cùng với dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành công nghệ có ảnh hưởng ngày càng rõ đối với hoạt động quản lý Nhà nước. Trong vài năm gần đây, AI bắt đầu được ứng dụng ngày càng nhiều trong hoạt động quản lý Nhà nước và dịch vụ công. Nếu như giai đoạn trước đây, cải cách hành chính chủ yếu tập trung vào đơn giản hóa thủ tục; số hóa hồ sơ; tinh gọn tổ chức bộ máy thì hiện nay, AI đang thúc đẩy bước chuyển cao hơn, đó là chuyển từ "hành chính điện tử" sang "điều hành thông minh bằng dữ liệu". Xu hướng này đang diễn ra rất rõ trên phạm vi toàn cầu. Nhiều quốc gia đã bắt đầu ứng dụng AI và điều hành đô thị; quản lý giao thông; dự báo thiên tai; giám sát an ninh; hỗ trợ xử lý thủ tục hành chính; phân tích dữ liệu xã hội; xây dựng Chính phủ thông minh.

Tại Việt Nam, AI cũng đang từng bước được tích hợp vào hoạt động quản lý Nhà nước và điều hành công quyền. Điển hình, TPHCM đang triển khai chiến lược "AI City" nhằm ứng dụng AI vào giao thông thông minh; quản lý dân cư; y tế số; giáo dục số; điều hành đô thị. Nhiều địa phương đã triển khai chatbot hỗ trợ thủ tục hành chính; trợ lý ảo công vụ; tổng đài AI hỗ trợ người dân; nền tảng phản ánh hiện trường thông minh. Việc ứng dụng AI bước đầu hỗ trợ giảm áp lực xử lý hồ sơ ở một số lĩnh vực dịch vụ công. Điều này đặc biệt quan trọng đối với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay. Trong mô hình mới, khi nhiều tầng nấc trung gian được tinh gọn và nhiều thẩm quyền được phân cấp mạnh cho cấp xã, thì yêu cầu về tốc độ xử lý; năng lực điều hành; mức độ tương tác với người dân sẽ cao hơn rất nhiều.

Bên cạnh những lợi ích trong điều hành và dịch vụ công, AI cũng đang đặt ra nhiều vấn đề mới liên quan đến an ninh mạng, tin giả và bảo vệ dữ liệu. Sự phát triển nhanh của deepfake; tin giả; tấn công mạng bằng AI đang đặt ra nhiều thách thức mới đối với an ninh quốc gia. Điều này đặt ra yêu cầu rất lớn về việc chuyển đổi số phải gắn chặt với bảo đảm an ninh mạng, chủ quyền dữ liệu và bảo vệ nền tảng tư tưởng trên không gian mạng. Đó cũng là lý do trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, các vấn đề AI; dữ liệu quốc gia; chủ quyền số; an ninh mạng; bảo vệ không gian mạng quốc gia; đổi mới phương thức lãnh đạo trong xã hội số được đặt ở vị trí đặc biệt quan trọng. Bộ Chính trị xác định AI, dữ liệu lớn và công nghệ số là nền tảng chiến lược để phát triển lực lượng sản xuất mới và nâng cao năng lực quản lý Nhà nước.