"Mùa xuân trên Thành phố Hồ Chí Minh"
Trong tâm thức của đồng bào miền Nam, thành phố Sài Gòn - Gia Định đã đổi tên thành TPHCM từ năm 1946, dù chưa có quyết định chính thức nào. Cái tên ấy được giới văn nghệ sĩ đưa vào tác phẩm của mình từ trước năm 1975.
Ngay sau ngày giải phóng 30/4/1975, có một ca khúc đặc biệt mà đến nay nhiều người vẫn thuộc nằm lòng, đó là ca khúc ai cũng biết, cũng thuộc: "Mùa xuân trên Thành phố Hồ Chí Minh" của nhạc sĩ Xuân Hồng, ông viết khi đang trên đường hành quân tiến vào giải phóng Sài Gòn mùa xuân năm 1975.
Trang nhất Báo Quân Đội Nhân Dân các số ra ngày 30/4/1975, 01/5/1975 và 02/5/1975. Trang bìa số 01/5/1975 rút tít: "Thành phố Hồ Chí Minh đã hoàn toàn giải phóng"
Theo lời nhạc sĩ Xuân Hồng, khi đó vừa hành quân ông vừa nhẩm hát, thuộc lòng giai điệu và ca từ và cứ thế bài hát hình thành. Để dễ thuộc, không quên vì nhiều sự kiện dồn dập, nhạc sĩ Xuân Hồng chọn giai điệu bài hát theo điệu thức "Xuân" của âm nhạc tài tử và dân ca miền Nam. Điệu thức này mang tính chất tươi tắn, vui tươi, trong sáng và tràn đầy sức sống, rất phù hợp để diễn tả không khí náo nức, rộn ràng của ngày hội non sông thống nhất.
Nhịp điệu của ca khúc nhanh, hoạt bát, có những đoạn nhấn nhá, luyến láy mang dáng dấp của điệu hò, điệu lý hoặc những bài vè dân gian Nam Bộ. Điển hình như cách ngắt nhịp và lặp từ trong các câu hát: "Ôi ta đang đi đi giữa rừng hoa hay ta đi giữa rừng cờ...", tạo cảm giác tự nhiên, mộc mạc như lời ăn tiếng nói của người dân phương Nam.
Khi Sài Gòn giải phóng, nhạc sĩ Xuân Hồng chỉnh sửa ca từ và từ đó bài hát cứ vang lên vui tươi, rộn ràng đầy ắp tự hào, tha thiết: "Mùa xuân này về trên quê ta/Khắp đất trời biển rộng bao la/Cây xanh tươi ra lá trổ hoa/Chào mùa xuân về với mọi nhà... Thành phố Hồ Chí Minh quê ta/Đã viết nên thiên anh hùng ca, thiên anh hùng ca ngàn năm sáng chói/Lưu danh đến muôn đời".
Đặc biệt điệp khúc "Mùa xuân trên Thành phố Hồ Chí Minh quang vinh" được nhắc lại nhiều lần, thể hiện tình cảm của đồng bào, chiến sĩ miền Nam trong giờ phút lịch sử của dân tộc.
Đây là một trong 6 tác phẩm tiêu biểu của nhạc sĩ Xuân Hồng mang đến Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật cho ông.
Nhạc sĩ Cao Việt Bách trong ca khúc "Tiếng hát thành phố mang tên Người" phổ nhạc từ bài thơ của Đăng Trung, được sáng tác và hoàn thành từ tháng 3/1975.
"Từ thành phố này Người đã ra đi.
Bao năm ước mơ đón Bác trở về.
Trong chiến dịch này Bác đã cùng về với những đoàn quân.
Bác vẫn đến từng nhà thăm các cụ già cầm tay chúng con.
Bác bắt nhịp bài ca "Kết đoàn".
Thành phố Hồ Chí Minh, ngời ngời rực sáng tương lai.
Trong mỗi trái tim, trong mỗi ước mơ,
trong mỗi cuộc đời ta luôn có Bác.
Lời Bác thiết ta dìu dắt chúng ta.
Sáng mãi tên Người,
Thành phố Hồ Chí Minh.
Vang trên phố phường tiếng hát yêu thương.
Say trong ước mơ năm tháng của Người...".
Ngày 30/4/1975, ca khúc này được phát trên Đài Tiếng nói Việt Nam như một khúc khải hoàn mừng non sông liền một dải, đất nước trọn niềm vui thống nhất.
Trên Báo Nhân Dân số ra ngày 01/5/1975, cả hai cái tên Sài Gòn và TPHCM cùng xuất hiện
Ngày 02/7/1976, thời khắc thành phố Sài Gòn - Gia Định được mang tên Thành phố Hồ Chí Minh, ca khúc "Tiếng hát từ thành phố mang tên Người" trở thành ca khúc chính thức được Đài Tiếng nói Việt Nam chọn phát lên khắp mọi miền Tổ quốc như một lá thư báo tin mừng.
"Tiếng hát từ thành phố mang tên Người" hôm ấy mãi gắn liền với thời khắc thiêng liêng khi cả nước đã có thể tự hào gọi thành phố bằng tên Bác.
Các nhà báo cũng đã sử dụng địa danh "Thành phố Hồ Chí Minh" từ năm 1975
Ngày giải phóng 30/4/1975, trên các mặt báo Hà Nội đồng loạt gọi Sài Gòn bằng tên mới: Thành phố Hồ Chí Minh.
Nhà báo Trần Mai Hạnh - một trong những nhà báo đầu tiên có mặt tại Dinh Độc Lập sáng 30/4/1975, kể cái tên ấy tự bật ra trong đầu khi ông chứng kiến dòng người mang cờ đỏ sao vàng ở trung tâm thành phố. Bài tường thuật của nhà báo Mai Hạnh đăng trên tờ Nhân Dân ngày 02/5/1975 rất điển hình cho cách gọi một thành phố vừa có tên Sài Gòn, có tên TPHCM: "... từ hướng Tây Bắc, theo đường số 1, chúng tôi tiến vào trung tâm Sài Gòn. Thành phố Hồ Chí Minh hiện ra trước mắt...".
Trước đó, Báo Nhân Dân đã sử dụng cùng lúc hai tên "Sài Gòn" và "Thành phố Hồ Chí Minh" trong các bài tường thuật. Báo Hà Nội Mới số ra ngày 01/5/1975 cũng sử dụng cùng lúc cả hai tên trên trang nhất.
Lúc đó, chưa một quyết định nào được đưa ra về tên mới TPHCM. Trong các quyết định hành chính đầu tiên của lực lượng tiếp quản thành phố, dưới sự lãnh đạo quân quản của Tướng Trần Văn Trà, địa danh này vẫn được gọi là "Sài Gòn - Gia Định".
Cùng thời gian, ca khúc "Tiếng hát từ thành phố mang tên Người" được phát sóng và trở nên nổi tiếng. Theo nhà thơ Đăng Trung, người viết lời cho ca khúc, kể rằng ông lấy ý tưởng từ ý thơ của Tố Hữu viết năm 1954 - tức 20 năm trước ngày thống nhất.
Ngày 12/5/1975, tạp chí Time dành gần như toàn bộ số báo hôm đó để nói về sự kiện thời sự nhất thế giới lúc bấy giờ: cuộc chiến tranh ở Việt Nam đã kết thúc.
Bức họa trên trang bìa của tạp chí Time số ra ngày 12/5/1975 được thực hiện bởi họa sĩ Jim Sharpe. Hình ảnh này khắc họa Chủ tịch Hồ Chí Minh trên nền bản đồ Việt Nam phủ màu đỏ, đánh dấu sự kiện đất nước Việt Nam hoàn toàn thống nhất. Trên tấm bản đồ đỏ rực đó, vị trí của Sài Gòn được đánh dấu bằng một ngôi sao vàng và chú thích là "Ho Chi Minh City". Số báo lịch sử này đã dành toàn bộ nội dung để điểm lại những dấu mốc quan trọng, sự sụp đổ của chính quyền Sài Gòn và sự kiện kết thúc chiến tranh tại Việt Nam.
Trang bìa tạp chí Time ngày 12/5/1975, do họa sĩ Jim Sharpe thiết kế
Vì sao đến tháng 7/1976, Quốc hội Việt Nam mới chính thức đổi tên Sài Gòn thành Thành phố Hồ Chí Minh nhưng tờ tạp chí uy tín bậc nhất nước Mỹ lại gọi nó bằng cái tên mới "TPHCM", chỉ chưa đầy 2 tuần sau ngày kết thúc chiến tranh?
Có thể tạp chí Time phán đoán trước sau gì Sài Gòn cũng được đổi tên thành TPHCM, và cũng có thể người duy nhất còn ở lại Sài Gòn phụ trách văn phòng của tạp chí Time tên là Phạm Xuân Ẩn. Nhà báo này đã từ chối di tản cùng đồng nghiệp và ông là một trong những điệp viên quan trọng nhất của Hà Nội suốt cuộc chiến. Chưa có tài liệu nào khẳng định nội dung của số tạp chí Time này có sự cộng tác của nhà báo lớn Phạm Xuân Ẩn nhưng nó là linh cảm chính xác sự thật lịch sử tiếp theo của Thành phố mang tên Bác.
Đến nay thành phố Sài Gòn đã được vinh dự mang tên TPHCM đúng 50 năm. Người dân TPHCM tự hào mình được sống trong thành phố mang tên Bác Hồ kính yêu.
Từ thành phố này, Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước. Cũng từ đó, đồng bào thành phố Sài Gòn đi theo, làm theo con đường Cách mạng mà Bác Hồ đã lựa chọn cho đất nước và dân tộc. Quá trình đấu tranh Cách mạng lâu dài và gian khổ ấy, Sài Gòn - Gia Định đã đấu tranh kiên cường với thực dân Pháp, với đế quốc Mỹ, giành những thắng lợi chưa từng có. Vì vậy Sài Gòn xứng đáng được vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại.
TPHCM đã "đi trước về sau" trong sự nghiệp kháng chiến chống xâm lược. Những chiến công trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc đã kết thúc trong thắng lợi vĩ đại ngày 30/4/1975, trang sử mới đã mở ra để thành phố tiếp tục vươn lên "đi trước và về đích trước" trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa. TPHCM tiếp tục "vì cả nước, cùng cả nước" thực hiện khát khao của Bác Hồ căn dặn trong Di chúc là "xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh, và góp phần xứng đáng vào sự nghiệp Cách mạng thế giới".
(CATP) Ngày 27/8/1946, trên trang nhất báo Cứu Quốc chạy tít lớn: "Thành phố Sài-Gòn từ nay sẽ đổi tên là Thành phố Hồ-Chí-Minh". Bài báo nhấn mạnh đây là nguyện vọng thiết tha của toàn thể Nhân dân Nam Bộ, là biểu tượng của tinh thần "Nam Bộ là máu của máu Việt Nam, là thịt của thịt Việt Nam".