Quyết định mang ý nghĩa lịch sử: Đổi tên từ Sài Gòn thành TPHCM
Ngày 02/7/1976, tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa VI đã ban hành nghị quyết chính thức đổi tên thành phố Sài Gòn - Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM). Nghị quyết nêu rõ: "Xét rằng, trong cuộc đấu tranh Cách mạng lâu dài và gian khổ, thành phố Sài Gòn - Gia Định đã không ngừng phát huy truyền thống kiên cường, bất khuất của dân tộc ta, lập nhiều chiến công xuất sắc, xứng đáng được vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại. Sau khi thảo luận đề nghị của Đoàn Chủ tịch kỳ họp Quốc hội, quyết định chính thức đặt tên thành phố Sài Gòn - Gia Định là TPHCM" - Nghị quyết nêu rõ.
Sự kiện lịch sử này đánh dấu một bước ngoặt quan trọng khi đô thị lớn nhất miền Nam chính thức vinh dự mang tên vị Chủ tịch đầu tiên của nước Việt Nam. Đây là quyết định mang ý nghĩa lịch sử, thể hiện tình cảm, sự tôn kính của Nhân dân đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh và ghi nhận vai trò, đóng góp của thành phố Sài Gòn - Gia Định trong sự nghiệp Cách mạng của dân tộc.
Sau quyết định của Quốc hội khóa VI, TPHCM khi đó có 17 quận, huyện, gồm 12 quận nội thành là 1, 3, 4, 5, 6, 8, 10, 11, Tân Bình, Gò Vấp, Phú Nhuận, Bình Thạnh và 5 huyện ngoại thành là Bình Chánh, Củ Chi, Hóc Môn, Nhà Bè, Thủ Đức. Thời điểm này, TPHCM có tổng diện tích khoảng 2.029 km² và dân số hơn 3,4 triệu người. Đến năm 1978, Quốc hội khóa VI quyết định sáp nhập huyện Duyên Hải của tỉnh Đồng Nai vào TPHCM, nâng tổng số quận, huyện của thành phố lên 18 đơn vị hành chính. Cuối năm 1991, huyện Duyên Hải được đổi tên thành huyện Cần Giờ.
Trang nhất Báo Cứu Quốc số ra ngày 27/8/1946, bài chốt trên trang 1 rút tít lớn: Thành phố Sài-Gòn từ nay sẽ đổi tên là Thành phố Hồ-Chí-Minh
Từ ngày 01/7/2025 sau khi Quốc hội thông qua Nghị quyết sắp xếp các đơn vị hành chính cấp tỉnh, TPHCM cũ sáp nhập với tỉnh Bình Dương và tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu để thành lập một TPHCM mới là một bước ngoặt lịch sử nhằm kiến tạo một "siêu đô thị” có tầm vóc hàng đầu Châu Á, vẫn giữ nguyên tên gọi là TPHCM. Trung tâm chính trị - hành chính cốt lõi đặt tại TPHCM hiện hữu, đồng thời duy trì hai trung tâm hành chính phụ tại các địa điểm cũ của Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu để bảo đảm bộ máy vận hành thông suốt, không làm gián đoạn các thủ tục của người dân và doanh nghiệp.
Sự kết hợp này biến TPHCM trở thành một vùng đô thị có không gian rộng lớn và mật độ nhân lực khổng lồ, với diện tích hơn 6.772 km2, với không gian mở rộng từ lõi đô thị hiện hữu lan ra thủ phủ công nghiệp Bình Dương và vươn thẳng ra bờ biển dài của Bà Rịa - Vũng Tàu, tới tận Côn Đảo, với quy mô dân số hơn 14 triệu người. Sự sáp nhập này được coi là cú bắt tay của 3 đầu tàu kinh tế mạnh nhất miền Nam, tạo nên một hệ sinh thái kinh tế hoàn chỉnh, có vai trò chiến lược của một siêu đô thị mới xứng tầm trong tương lai gần.
"Rực rỡ tên vàng"...
"Ta đi tới" là bài thơ được Tố Hữu viết vào tháng 8/1954 sau khi Hiệp định Genève được ký kết. Trong đó, nhà thơ Tố Hữu viết:
"... Ai đi Nam Bộ
Tiền Giang, Hậu Giang
Ai vô thành phố Hồ Chí Minh
Rực rỡ tên vàng..."
TPHCM được nhắc trong bài thơ này từ năm 1954, nhưng thực sự có phải nhà thơ Tố Hữu là người đầu tiên nêu ý tưởng gọi thành phố Sài Gòn là TPHCM? Sự thật, ai và tổ chức nào đề nghị đổi tên Sài Gòn thành TPHCM?
Chủ nhật ngày 25/8/1946, mùa thu, Hà Nội, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sắp tròn một tuổi. Hôm ấy, một ý tưởng quan trọng được khởi xướng: đổi tên Sài Gòn - Gia Định thành "Thành phố Hồ Chí Minh".
Ngày đó, Phòng Nam bộ Trung ương nhóm họp tại đường Gia Định (nay là đường Trần Nhật Duật). Tại cuộc họp của phái đoàn đại biểu Nam bộ, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp đưa ra ý tưởng lấy tên Hồ Chí Minh đặt cho Sài Gòn - Gia Định. Ý tưởng nhanh chóng được hưởng ứng. Một ngày sau, 57 người miền Nam đang tham gia Cách mạng gửi một bản kiến nghị lên Quốc hội và Chính phủ, trong đó có nội dung: "Xin Quốc-hội và Chính phủ đổi ngay tên thành phố Sài Gòn lại là tên Thành phố Hồ-Chí-Minh để tượng trưng sự chiến đấu, hy sinh và cương quyết trở về với Tổ quốc của dân Nam Bộ".
57 người ký tên, trong đó có Cục trưởng Quân y Trần Hữu Nghiệp (1911 - 2006), vị bác sĩ người Mỹ Tho, được đào tạo ở Pháp, người đã từ bỏ cả một bệnh viện tư của mình để theo Cách mạng kháng chiến chống Pháp. Một số nhân sĩ như Trần Công Tường (luật sư) sau này làm Thứ trưởng Tư pháp; Nguyễn Tấn Gi Trọng (Phó Cục trưởng Quân y) - người từng là đại biểu Quốc hội Việt Nam 7 khóa sau đó.
Bác sĩ Trần Hữu Nghiệp - Hiệu trưởng Trường Cán bộ Y tế (đi sau Chủ tịch Hồ Chí Minh) đón Chủ tịch Hồ Chí Minh đến dự Hội nghị Tổng kết công tác Y tế tổ chức tại trường năm 1956. Ảnh: TL
Bác sĩ, Nhà giáo Nhân dân Trần Hữu Nghiệp (với bút danh Hằng Ngôn) không chỉ là một bác sĩ giỏi, một nhà sư phạm y tế lỗi lạc, mà còn là một nhà văn, nhà báo sắc sảo. "Thời gian trong mắt tôi" (NXB Văn Nghệ 1993), là tác phẩm ông để lại gây tiếng vang lớn trong dư luận, với những dòng ký ức chân thực, sống động trải dài qua 60 năm dấn thân cùng lịch sử dân tộc của một trí thức Tây học yêu nước.
Trần Hữu Nghiệp là cỗ "máy cái" của nền y học Cách mạng miền Nam, đảm nhận nhiều chức vụ quan trọng trong công tác đào tạo nhân lực cho ngành y trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ và sau 1975.
GS Trần Hữu Dũng - con trai của bác sĩ Trần Hữu Nghiệp viết về cha mình: "Sự hòa hợp giữa tính bộc trực, thẳng thắn của một người con Nam Bộ và sự tế nhị của một người trí thức sống nhiều, biết nhiều, thấu hiểu và quan tâm đến người khác".
Với việc đưa ra ý tưởng đổi tên thành phố Sài Gòn - Gia Định thành TPHCM, cho thấy tấm lòng của đồng bào Nam Bộ kính yêu Bác Hồ như thế nào.
Ngày 27/8/1946, trên trang nhất Báo Cứu Quốc chạy tít lớn: "Thành phố Sài-Gòn từ nay sẽ đổi tên là Thành phố Hồ-Chí-Minh". Báo Cứu Quốc là cơ quan ngôn luận của Tổng bộ Việt Minh (Tổng bộ Mặt trận Việt Nam Độc lập Đồng minh). Sau này, khi Mặt trận Việt Minh hợp nhất với Mặt trận Liên Việt, tờ báo tiếp tục là cơ quan ngôn luận của Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Nguyễn Ái Quốc là người sáng lập và xuất bản trong bí mật số báo đầu tiên vào ngày 25/01/1942 tại chiến khu Cao Bằng.
Bản đồ nội thành TPHCM, 1988. Nguồn: Xí nghiệp bản đồ - Cục Đo đạc và bản đồ Nhà nước/Trung tâm Lưu trữ quốc gia II
Bài báo trên Báo Cứu Quốc nói rõ, để ghi nhận công lao vĩ đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với nền độc lập của nước nhà và thể hiện ý chí chiến đấu, lòng trung thành của đồng bào miền Nam ruột thịt, phái đoàn đã gửi đơn lên Quốc hội và Chính phủ xin phép được chính thức đổi tên thành phố Sài Gòn thành TPHCM. Bài báo nhấn mạnh đây là nguyện vọng thiết tha của toàn thể Nhân dân Nam Bộ, là biểu tượng của tinh thần "Nam Bộ là máu của máu Việt Nam, là thịt của thịt Việt Nam".
Tác giả bài báo đó không ai khác là BS Trần Hữu Nghiệp, ký bút danh Hằng Ngôn. Khi đó Chủ tịch Hồ Chí Minh - người được nhắc đến trong bản kiến nghị đổi tên Sài Gòn tháng 8/1946 đang ở Paris tham dự Hội nghị Fontainebleau. Và khi biết được tin này, biết đến nguyện vọng thiết tha của đồng bào miền Nam, Bác Hồ đã vô cùng xúc động trước tình cảm sâu sắc đó. Tuy nhiên, với đức tính khiêm nhường vốn có, Người đã khéo léo từ chối việc lấy tên mình để đặt cho thành phố lớn nhất miền Nam vào thời điểm ấy.
Bác tâm sự với các đại biểu Nam Bộ rằng: Bản thân Người chưa làm tròn nhiệm vụ với đồng bào miền Nam, miền Nam vẫn còn đang chịu cảnh lầm than, chiến tranh gian khổ, nên Người cảm thấy mình chưa xứng đáng với vinh dự lớn lao đó.
Đối với Bác Hồ, điều Người đau đáu không phải là danh vọng hay việc được vinh danh, mà là làm sao để đất nước được độc lập, Nam - Bắc một nhà. Người từng chia sẻ đại ý rằng: Đợi đến ngày nước nhà hoàn toàn độc lập, Nam - Bắc sum họp một nhà, lúc đó đồng bào muốn đặt tên gì cũng chưa muộn. Dù Bác từ chối về mặt chính thức vào năm 1946 để tập trung vào cuộc kháng chiến, Người vẫn trân trọng và lưu giữ tình cảm sắt son đó của Nhân dân miền Nam.
Chính vì sự khiêm nhường của Bác, nên suốt 30 năm sau đó (1946 - 1976), tên gọi "Thành phố Hồ Chí Minh" chủ yếu sống trong lòng Nhân dân, trong thơ ca và các văn bản của chiến khu. Chỉ sau khi Bác đã qua đời và đất nước hoàn toàn hòa bình, thống nhất (tháng 7/1976), Quốc hội Việt Nam mới chính thức hợp pháp hóa tên gọi này để hoàn thành tâm nguyện và tình cảm trọn vẹn mà đồng bào cả nước dành cho Người.
(Còn tiếp...)