(CATP) Đại thắng mùa Xuân 30/4/1975 mở ra chương mới cho Thành phố (TP) Sài Gòn - Gia Định. Hàng triệu người dân TP vỡ òa niềm vui hòa bình, thống nhất và hạnh phúc càng được nhân lên khi ngày 02/7/1976, TP. Sài Gòn - Gia Định chính thức được đổi tên là Thành phố Hồ Chí Minh. Những trang báo ghi lại sự kiện này trở thành tư liệu lịch sử (LS) vô cùng giá trị.
Thời khắc lịch sử trên tờ nhựt báo Tin Sáng
Mới đây, công chúng bất ngờ khi tham quan triển lãm trưng bày Chuyên đề "50 năm Thành phố mang tên Bác trong dòng chảy Báo chí Cách mạng" được tổ chức tại Trường Cao đẳng Phát thanh - Truyền hình II". Chủ nhân của bộ sưu tập này là ông Huỳnh Minh Hiệp - Phó chánh Văn phòng Trung tâm UNESCO nghiên cứu, bảo tồn cổ vật VN.
Ông Hiệp cho biết trong quá trình sưu tầm kỷ vật (ông là kỷ lục gia, nhà sưu tầm cổ vật, hiện vật trong thời kỳ Cách mạng, kháng chiến của Quân đội Nhân dân VN), bên cạnh việc gìn giữ những giá trị đáng quý của LS cho các thế hệ sau được học hỏi và tận mắt chứng kiến, ông còn tích cực tham gia, tổ chức những chương trình ý nghĩa giúp trẻ em và đông đảo người dân ngày càng tiếp cận nhiều hơn với báo chí, LS nước nhà; trong đó có hơn 1.000 tờ báo, mà nhiều tờ gắn với các cột mốc, giai đoạn LS của nước nhà, nhưng ông chưa bao giờ gặp "cột mốc 02/7" cho đến khi tình cờ sưu tập được tờ Nhựt báo Tin Sáng cách đây 5-6 năm tại Hà Nội của một nhà sưu tập tư nhân. "Khi đó tôi tổ chức triển lãm tư liệu cũ ở Hà Nội đồng thời gặp gỡ, giao lưu, trao đổi hiện vật và nhìn thấy tờ Nhựt báo Tin Sáng ra ngày 03/7/1976. Tôi mừng như bắt được vàng! Rồi từ đây, tôi bắt đầu sưu tầm tư liệu cho cột mốc 50 năm Ngày Thành phố mang tên Bác Hồ kính yêu", ông Hiệp nhớ lại.
Trang 1 tờ Nhựt báo Tin Sáng phát hành ngày 03/7/1976
Phát hành vào 03/7/1976, chỉ 1 ngày sau khi Quốc hội (QH) thông qua 6 nghị quyết (NQ) quan trọng, trên đầu trang nhất của Nhựt báo Tin Sáng là dòng chữ phóng to, màu đỏ tươi "2-7-1976: Toàn thể Quốc hội chính thức khai sinh Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam".
Ngoài các thông tin và hình ảnh của lãnh đạo Nhà nước, báo đăng trọn vẹn Thông cáo số 6 của QH Nước VN thống nhất có nội dung QH thông qua các NQ về 6 vấn đề; trong đó, vấn đề thứ 5 nêu "Chính thức đặt tên TP. Sài Gòn - Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh".
Ông Hiệp nâng niu, nhẹ nhàng lật tờ báo đến trang 2, chỉ vào hàng chữ vẫn còn đậm dấu mực in. Trang này dành đăng 6 sự kiện LS trọng đại khai sinh Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa (XHCN) VN bao gồm 6 NQ được đăng trang trọng ở trang 2, trong đó có "Nghị quyết của Quốc hội Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam Khóa 6, Kỳ họp thứ nhất về việc chánh thức đặt tên TP. Sài Gòn - Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh". "Đúng nửa thế kỷ rồi. Tôi tìm được tờ báo như giữ được một phần ký ức của TP này. Tôi cất mãi đến tận hôm nay mới công bố, đúng dịp TP tròn 50 năm mang tên Bác. Đây là thời điểm phù hợp để những tư liệu này được nhìn lại, không chỉ với những người từng sống trong giai đoạn ấy mà còn với lớp trẻ của TP hôm nay", ông Hiệp chia sẻ.
Tình cờ biết và đến tham quan buổi triển lãm trưng bày Chuyên đề "50 năm Thành phố mang tên Bác trong dòng chảy Báo chí Cách mạng", anh Trần Võ Minh Trí xúc động bày tỏ: "Tôi thật bất ngờ trước nguồn tư liệu quý mà nhà sưu tập Huỳnh Minh Hiệp đã dày công lưu giữ. Bao lâu nay tôi được học nhiều về các sự kiện LS lớn lao của đất nước, còn sự kiện TP. Sài Gòn - Gia Định chính thức mang tên Bác Hồ thì đến tận hôm nay tôi mới được biết một cách tường tận thông qua buổi triển lãm này. Qua đó, tôi cũng biết ngày xưa tờ báo được làm ra thế nào. Những tờ báo này không chỉ là hiện vật sưu tầm mà chính là "nhân chứng lịch sử" khi đã lưu dấu nguyên vẹn không khí của giai đoạn ấy".
Nhà sưu tập Huỳnh Minh Hiệp bên những trang báo ghi dấu cột mốc 02/7 của 50 năm trước
Tờ báo xuân đầu tiên của thành phố mang tên Bác
Đó là số Xuân Đinh Tỵ 1977 của Báo Sài Gòn Giải Phóng mà ông Hiệp sưu tầm được, tờ báo Xuân đầu tiên sau khi TP chính thức mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh và đất nước thống nhất dưới tên gọi Nước Cộng hòa XHCN Việt Nam.
Trên trang 3 là lời chúc mừng năm mới của Chủ tịch Tôn Đức Thắng gửi đồng bào cả nước cùng lời chúc Tết đồng bào của Ban chấp hành Đảng bộ Đảng Cộng sản VN và Ủy ban Nhân dân TPHCM ở trang 4. Nội dung báo Xuân tập trung khẳng định niềm tự hào khi Thành phố được mang tên Bác đồng thời phản ánh khí thế phấn khởi và quyết tâm kiến thiết TP trong giai đoạn mới. Bên cạnh các bài xã luận chính trị, báo còn đăng thơ, truyện ngắn, ký sự, tạo nên bức tranh đa sắc về niềm vui, niềm tin và khát vọng vươn lên của người dân TP.
Bìa báo Xuân Đinh Tỵ 1977 của tờ Sài Gòn Giải Phóng, mùa Xuân đầu tiên Thành phố mang tên Bác
Với ông Hiệp, những tờ báo này không đơn thuần là hiện vật sưu tầm mà được xem là cột mốc đặc biệt, bởi nó ghi dấu sự chuyển mình của TP trong không khí thống nhất đất nước và mở đầu cho một giai đoạn mới. Đó chính là một mảnh ghép của LS, lưu giữ những dấu ấn sống động về hành trình 50 năm xây dựng và phát triển của Thành phố mang tên Bác Hồ kính yêu.
Theo tài liệu của Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, sau ngày 30/4/1975 tỉnh Gia Định và Đô thành Sài Gòn được sáp nhập, hình thành đơn vị hành chính mới mang tên TP. Sài Gòn - Gia Định với 18 quận huyện, gồm 13 quận nội thành và 5 huyện ngoại thành. Trong bối cảnh đất nước vừa thống nhất, việc sắp xếp lại đơn vị hành chính và xác lập biểu tượng LS cho TP mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Tại Kỳ họp thứ nhất QH khóa VI, ngày 02/7/1976, QH đã ban hành NQ chính thức đổi tên TP. Sài Gòn - Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh. Sau quyết định của QH Khóa VI, Thành phố Hồ Chí Minh có 17 quận huyện, gồm 12 quận nội thành và 5 huyện ngoại thành. Thời điểm này, Thành phố Hồ Chí Minh có tổng diện tích khoảng 2.029 km² và dân số hơn 3,4 triệu người.
Tới năm 1978, QH Khóa VI quyết định sáp nhập huyện Duyên Hải của tỉnh Đồng Nai vào Thành phố Hồ Chí Minh, nâng tổng số quận huyện của TP lên 18 đơn vị hành chính. Cuối năm 1991, huyện Duyên Hải được đổi tên thành huyện Cần Giờ.
Ít người biết rằng ý tưởng đổi tên Sài Gòn thành Thành phố Hồ Chí Minh đã được nêu ra từ rất sớm, ngay trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Tháng 8/1946, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp - một trí thức yêu nước tiêu biểu của Nam Bộ đã đề xuất việc lấy tên Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho TP. Sài Gòn - Gia Định.
Đề xuất được đưa ra tại một cuộc họp của giới trí thức và đại biểu Nam Bộ tổ chức ở Hà Nội, trong bối cảnh Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa nỗ lực củng cố nền độc lập sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Sự kiện này cho thấy mong muốn đổi tên TP. Sài Gòn - Gia Định không phải là ý kiến đơn lẻ, mà là nguyện vọng chung của nhiều trí thức, nhân sĩ yêu nước Nam Bộ trong bối cảnh cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc.
Gần 3 thập kỷ sau đề xuất mang tính tiên phong ấy, khi đất nước hoàn toàn thống nhất, QH Khóa VI tại Kỳ họp ngày 02/7/1976 đã chính thức thông qua NQ đổi tên TP.Sài Gòn - Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh, hiện thực hóa trọn vẹn ý tưởng được hình thành từ năm 1946.