Dân tộc học cảm quan phương pháp nghiên cứu mới về quy hoạch không gian sống và đô thị tương lai

Vượt khỏi cách tiếp cận quan sát truyền thống

Sáng 23/8/2026, buổi Hội thảo khoa học quốc tế "Dân tộc học cảm quan: Thực hành và ứng dụng" diễn ra tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG TPHCM) đã mang đến những góc nhìn mới cho giới nghiên cứu về phương diện này. Tâm điểm của sự kiện là phần trình bày của GS.TS Sarah Pink (Đại học Monash, Australia), người tiên phong trong việc nâng tầm phương pháp này qua tác phẩm nền tảng Doing Sensory Ethnography.

Diễn giả và người tham dự chụp ảnh lưu niệm

Theo GS. TS Sarah Pink, phương pháp mới này đòi hỏi nhà nghiên cứu vượt ra khỏi cách tiếp cận quan sát truyền thống. Nền móng của phương pháp dựa trên quan điểm của các học giả như Doreen Massey hay Tim Ingold, xem địa điểm điền dã không phải là bối cảnh tĩnh, mà là sự hội tụ của các quá trình và sự vật đang vận động.

Các diễn giả tham gia trả lời những câu hỏi đặt ra

Để nắm bắt điều này, kỹ thuật sử dụng video và hình ảnh được thay đổi. Thay vì chỉ ghi lại "những gì ở phía trước ống kính", máy quay trở thành công cụ ghi nhận trải nghiệm "nhập thân" của chính người cầm máy, bắt trọn từng chuyển động, âm thanh và kết cấu bề mặt khi họ tương tác với môi trường. Giáo sư Pink lấy ví dụ từ cách thực hiện các hoạt động như lau dọn, thắp nến hay bật âm nhạc đã làm biến đổi hoàn toàn cảm giác và trải nghiệm về tổ ấm của bản thân người hành động. Một ví dụ khác là chủ thể có thể đứng dưới sàn nhà và tưởng tượng về việc xây dựng cầu thang lên gác mái; bố trí các khu vực cho chính ngôi nhà của mình trước khi thực hiện việc xây dựng, sửa chữa thực tế. Chính sự hình dung này mang lại cảm giác thỏa mãn, yêu thích ngôi nhà cho chủ thể về chính ngôi nhà của mình, dù sự việc chưa diễn ra và hiện thực ngôi nhà không hẳn đã như trong tưởng tượng.

Từ trải nghiệm không gian đến định hình tương lai

Điểm sáng của Dân tộc học cảm quan là khả năng kết nối thực tại với tương lai. Phương pháp này đang được ứng dụng trong một số nghiên cứu, thiết kế và công nghệ. Điển hình như phim tài liệu Smart Homes for Seniors, nghiên cứu cách người cao tuổi học cách chung sống và cảm nhận về công nghệ trong ngôi nhà thông minh, hay các dự án về không khí (Air Futures) cho thấy con người tương tác với máy đo đạc để dự báo và điều chỉnh chất lượng sống. Thậm chí, việc khảo sát âm thanh từ một câu lạc bộ của người đồng tính tại Melbourne (Australia) còn gợi mở về bức tranh quy hoạch âm thanh của thành phố ấy trong khoảng 25 - 50 năm tới. Từ những kết quả trên, giáo sư đã gợi mở đề xuất áp dụng phương pháp cảm quan trong quá trình nghiên cứu để có thể quy hoạch cho không gian sống và đô thị tương lai.

Phần trình bày của GS.TS Sarah Pink tại buổi hội thảo

Cũng tại buổi tọa đàm, PGS.TS Catherine Earl (Đại học RMIT) đã mang đến những liên hệ thực tiễn sâu sắc tại Việt Nam. Bà nhấn mạnh vật chất và không gian luôn mang tính tạm thời. Chẳng hạn, tiếng ồn của đám đông "đi bão" để ăn mừng chiến thắng của Đội tuyển bóng đá Việt Nam ngay đêm hôm trước khi buổi tọa đàm diễn ra có thể gây mất ngủ cho nhà nghiên cứu người nước ngoài, nhưng lại là trải nghiệm văn hóa đầy hào hứng của người dân bản địa. TS Trương Thị Thu Hằng cũng bình luận thêm về sự khác biệt trong trải nghiệm không gian sống: Nếu ở phương Tây, chủ nhà sẽ tự dọn dẹp không gian sống hoặc chăm sóc trẻ sơ sinh, thì tại Việt Nam, người thực hiện có thể không phải là chủ nhà vì có sự xuất hiện người lao động của các dịch vụ dọn dẹp hay chăm sóc trẻ em khiến trải nghiệm cảm quan của chủ nhà mang những sắc thái rất riêng về tổ ấm cũng như chăm sóc con trẻ. Và nếu người phương Tây luôn hỏi "Bạn nghĩ gì?" thì người Việt Nam lại hay hỏi "Bạn cảm thấy thế nào?", cách đặt câu hỏi cũng cho thấy góc nhìn khác biệt.

Buổi hội thảo thu hút nhiều người tham dự

Khi đề cập đến tính khách quan, GS Pink thẳng thắn thừa nhận trong nghiên cứu điền dã, thiên kiến là điều khó tránh khỏi và yếu tố then chốt không phải là xóa bỏ hoàn toàn sự chủ quan, mà là đề cao tính "phản tư” - nhà nghiên cứu phải luôn ý thức rõ mình là ai và cảm nhận của bản thân khi bước vào cộng đồng mà họ nghiên cứu. Bên cạnh đó cần đặt lên hàng đầu nguyên tắc an toàn cho thông tín viên, tôn trọng các giá trị văn hóa, thực hiện đạo đức nghiên cứu và bảo đảm sự đồng thuận tuyệt đối từ thông tín viên khi ghi âm, ghi hình... trong quá trình nghiên cứu.

Có thể nói, Dân tộc học cảm quan là phương pháp xuất phát từ cách tiếp cận nghiên cứu truyền thống đặc thù của ngành Nhân học/Dân tộc học và đã phát triển, trở thành cầu nối liên ngành, đóng góp tri thức thiết thực cho các lĩnh vực từ hàn lâm đến ứng dụng thực hành. Tin vui là theo dự kiến chương trình đào tạo, sinh viên ngành Nhân học khóa 2026 tại Trường Đại học KHXH&NV, ĐHQG-HCM sẽ chính thức được tiếp cận môn Dân tộc học cảm quan, hứa hẹn tạo ra một thế hệ nhà nghiên cứu nhạy bén, bắt nhịp với xu hướng toàn cầu.