Trước đây, chúng tôi có thực hiện bộ phim tài liệu "Chiến lược trồng người" do Hội điện ảnh TPHCM thực hiện nhân kỷ niệm lần thứ 50 thực hiện Di chúc Bác Hồ, để thấy được tầm nhìn sáng suốt của Bác về con người, đất nước dù thế nào cũng phải thực hiện cho được mong ước của Người: "Nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một. Sông có thể cạn, núi có thể mòn, nhưng chân lý ấy không bao giờ thay đổi".
Năm 2014, nhờ sự hỗ trợ tích cực về vật chất và tinh thần của cựu học sinh miền Nam, Tiến sĩ Diệp Ngọc Sương cũng là chị em chú bác với nhạc sĩ Diệp Minh Tuyền; đạo diễn, NSƯT Nguyễn Ngọc Hiến thực hiện 3 tập phim mang tên "Hải Phòng vườn ươm những tài năng học sinh miền Nam (tập 1: Dáng đứng Việt Nam; tập 2: Những kỳ nữ tài hoa; tập 3: Những người anh hùng) và đạo diễn, NSƯT Nguyễn Hoàng kiêm quay phim chính cho bô phim này, thực hiện 1 tập phim mang tên "Học sinh miền Nam - thuở ấy và bây giờ" dài 45 phút.
Thành phố hoa phượng đỏ Hải Phòng
Chị Ngọc Sương, anh Ngọc Hiến và Nguyễn Hoàng đã đi khắp 3 miền Bắc - Trung - Nam, đặc biệt là thành phố hoa phượng đỏ Hải Phòng để tìm lại dấu xưa, trường cũ, những thầy cô đã dành trọn tuổi thanh xuân của mình để giáo dục, giúp đỡ học sinh miền Nam trưởng thành. Bác Hồ và Trung ương Đảng luôn kỳ vọng vào học sinh miền Nam, xem đây là nguồn nhân lực to lớn để về Nam tham gia chiến đấu, xây dựng hòa bình khi nước nhà thống nhất.
Tại Trung tâm lưu trữ quốc gia 3, chúng tôi tìm thấy tập hồ sơ mang bút tích Trần Tiến - người được hậu thế biết đến nhiều hơn qua bút danh Chu Cẩm Phong. Học tập xuất sắc, được nhà trường cử đi học nước ngoài nhưng Chu Cẩm Phong xung phong vào Nam chiến đấu. Ông chịu đựng gian khổ, len lỏi vào những vùng ác liệt, căn cứ địch hay nằm vùng cùng với du kích, cán bộ cơ sở... để chiến đấu, để viết và hy sinh ngay trên quê hương Duy Xuyên, Quảng Nam năm 1971, mà không gặp được người mẹ kính yêu của mình.
Ông để lại quyển "Nhật ký chiến tranh" còn vết đạn xuyên trang viết, sau này Hội văn nghệ Quảng Nam in thành sách cùng tên. Anh Phong cũng là nhà văn, nhà báo đầu tiên được phong Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân. Anh Hùng, em ruột của ông Phong kể: "Nhật ký chiến tranh từ năm 1967 đến 1971, là quyển nhật ký cuối cùng của ông Tiến nhớ về quê hương, nhớ về mẹ”.
Ông Nguyễn Văn Nghĩa gặp gỡ cựu phi công tiêm kích Hoa Kỳ (1965 - 1972). Ảnh: GIẢN THANH SƠN
Chu Cẩm Phong không chỉ để lại một tác phẩm có giá trị văn học độc đáo, mà còn để lại cho hậu thế cách sống xả thân vì lý tưởng. Trang nhật ký ông ghi ngày 08/01/1970 có đoạn: "Sắp đến mình sẽ đi công tác, mình nhận đi lại Quảng Đà, một nơi ác liệt nhất. Mình có thể sẽ hy sinh trong mùa xuân lịch sử này lắm. Nếu mình ngã xuống như Phương Thảo, Văn Cận, Xuân Quý, thì ba mình và nhất là mẹ, sẽ đau khổ đến dường nào. Mình biết điều đó. Mình là đứa con trai được cả nhà yêu thương... Nhưng dầu thế nào, mình cũng không xê dịch cái phương châm sống của mình: dũng cảm, say sưa và quên mình như những chiến sĩ Cộng sản chân chính đi trước".
Tròn 9 tuổi, Trần Việt đã phải xa gia đình, một mình lên tàu ở cảng Quy Nhơn để tập kết ra Bắc. Cậu bé năm ấy ý thức được mục đích của chuyến đi, nhưng việc sau này trở thành phi công lái những chiếc "én bạc" thì cậu chưa từng nghĩ tới.
Anh Việt nhớ lại: "Cá nhân tôi, ngày xưa học tập các anh và hăng hái lắm, nếu bắn rơi máy bay Mỹ thì Cụ Hồ tặng Huy hiệu và đeo trên ngực, lúc đó không nghĩ tới Huân chương mà nghĩ tới Huy hiệu Bác Hồ. Nhiều khi đội hình nó đi ném bom đàng hoàng lắm nhưng nếu gặp không quân tiêm kích mình chỉ một chiếc hai chiếc xông vào đội hình của nó thì bom đạn và đội hình của nó tan tác, nó có vào đây nữa thì bố trí đội hình nó khác đi rồi, sự gây nhiễu của nó và chiến thuật thay đổi rồi, tạo điều kiện cho tên lửa ta, pháo phòng không, lực lượng tự vệ của ta bắn rơi được nhiều. Thành tích của tôi là bắn rơi được 3 thằng F4. Đây là xác chiếc máy bay F4 của lực lượng Không quân Mỹ nó gọi là Phantom ấy. Hai phi công lái, đi đánh nhau ở miền Bắc Việt Nam cũng là hai thằng, chiếc mà tôi bắn rơi 27/12 thì hai thằng nhảy dù và bị bắt vô Hỏa Lò cả, nó qua đây thăm tôi nó kể lại và hai bên ráp nối nhau đúng như thế.
Nhà văn Chu Cẩm Phong
Ước mơ là năm 1963 nhập ngũ để tiến về Nam tìm gặp mẹ vì tôi đi tập kết là hai bố con, còn lại mẹ và các em đều ở trong Nam cả. Năm 65 tuyển vào không quân, một tháng sau là sang Liên Xô học rồi, trưởng thành từ phi công chiến đấu, về nước cùng đồng đội tham gia chiến đấu và cũng bắn rơi được khá nhiều máy bay, lớp của chúng tôi bắn rơi tất cả được 45 chiếc, 5 phi công được tặng danh hiệu Anh hùng, anh Việt là một, anh Soát là hai, anh Thái là ba, anh Thiều là bốn và tôi là năm. Cũng phải nói rèn giũa từ chí khí của một học sinh miền Nam, được gặp Bác Hồ và nghe lời dạy của Bác mà tôi có chí khí và lòng dũng cảm trong chiến đấu sau này. Tôi tự hào là bắn rơi 6 máy bay Mỹ và không để nó bắn rơi lần nào".
Sau chiến tranh, Đại tá Nguyễn Văn Nghĩa đã nhiều lần gặp lại những phi công Mỹ từng bị ông bắn rơi và may mắn sống sót. Những cuộc gặp này không chỉ là dịp để các cựu binh ôn lại kỷ niệm xưa, mà còn là cơ hội để họ chia sẻ những câu chuyện về cuộc sống và thể hiện mong muốn hòa giải, xây dựng tình bạn giữa hai nước.
Tiến sĩ Diệp Ngọc Sương, nguyên học sinh miền Nam tại Hải Phòng
Nhiều người xin trở về miền Nam chiến đấu hy sinh như nhà thơ Lê Anh Xuân (Ca Lê Hiến) để lại cho đời những bài thơ bất hủ như "Dáng đứng Việt Nam", mà mỗi khi đọc lên ai cũng xúc động và tự hào về người chiến sĩ Giải phóng quân đang ngày đêm chiến đấu trực tiếp với kẻ địch tại miền Nam:
"Anh ngã xuống đường băng Tân Sơn Nhứt
Nhưng anh gượng đứng lên tì súng trên xác trực thăng
Và anh chết trong khi đang đứng bắn
Máu anh phun theo lửa đạn cầu vồng
Chợt thấy anh, giặc hốt hoảng xin hàng,
Có thằng sụp xuống chân anh tránh đạn,
Bởi anh chết rồi nhưng lòng dũng cảm,
Vẫn đứng đàng hoàng nổ súng tiến công
Thực hiện lời dạy của Bác Hồ, những thanh niên hai miền Nam - Bắc sẵn sàng hy sinh vì một nước Việt Nam hòa bình thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh.
Không một tấm hình, không một dòng địa chỉ
Anh chẳng để lại gì cho riêng anh trước lúc lên đường
Chỉ để lại dáng đứng Việt Nam tạc vào thế kỷ:
Anh là chiến sĩ Giải phóng quân.
Anh hùng LLVT Nhân dân Trần Văn Việt
Nhiều học sinh miền Nam đã trở thành cán bộ cao cấp của Đảng, Nhà nước, nhà khoa học, nhà giáo, nghệ sĩ, doanh nhân... Hàng trăm học sinh miền Nam đạt được học vị tiến sĩ, được tặng danh hiệu Anh hùng Lao động, trở thành các tướng lĩnh Quân đội và Công an, đứng đầu các tập đoàn kinh tế lớn. Tầm nhìn xa của Bác Hồ và Trung ương Đảng ngay từ khi khởi đầu chiến tranh đã nghĩ đến việc chuẩn bị lực lượng cần thiết vừa cho việc xây dựng miền Bắc, vừa cho việc tiếp quản miền Nam sau này. Một chiến lược có tầm nhìn cao rộng và kiên định ra đời trong những thời khắc khó khăn của lịch sử, đã góp phần đào tạo nguồn nhân lực quý báu cho đất nước sau ngày hòa bình, thống nhất.
Đạo diễn, NSƯT NGUYỄN HOÀNG