(CATP) Ông Phan Huy Lê viết: "Vẫn còn một số khía cạnh chưa xác định được kho xăng hay kho đạn?". Nếu nghiên cứu kỹ bản tin gốc của Đài Việt Minh A (VMA) phát đi từ Mỹ Tho ngày 17/10/1945, chúng ta thấy chẳng có khía cạnh nào là "chưa xác định". Thật vậy, tin được phát đi hết sức rõ ràng. Đó là "kho xăng", "kho dầu", "kho dầu Xi-mông Piê-tơ-ri", "kho dầu Xi-mông Piê-tơ-ri ở Sài Gòn" ("le dépôt dessence", "le dépôt dhuile", "le dépôt Simon Piétri", "le dépôt dhuile Simon Piétri à Saigon"). Đó là nguồn tin chính thức của Xứ ủy, của Ủy ban Nhân dân và Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ.
Thế nên những nơi thông tin sớm nhất về trận đánh này như: "Đài phát thanh Sài Gòn, báo Cứu quốc, báo La République,..." đã viết gần như bản tin nguyên mẫu. Trong bài viết đăng trên báo Cứu quốc ngày 23/10/1945, Bác Hồ cũng viết là "đốt một kho dầu".
Nhân đây tôi xin lưu ý với bạn đọc một điều. Tại vùng đất Đa Kao - Thị Nghè xưa có hai kho hậu cần của nhà binh Pháp, nằm ở cự ly cách nhau không xa (khoảng 800 mét tính theo đường chim bay) và tại nơi đây đã xảy ra hai trận đánh nổi tiếng của quân cảm tử thành phố Sài Gòn, chỉ cách nhau trong khoảng thời gian chưa đầy 6 tháng - từ trung tuần tháng 10/1945 đến thượng tuần tháng 4/1946. Thế nên, từ trước đến nay đã có không ít người đã bị nhầm lẫn khi nói hoặc khi viết về hai kho này.
Một kho, là kho xăng. Vì tọa lạc cách cầu Thị Nghè và chợ Thị Nghè không xa, nên đồng bào ta gọi nó bằng cái tên dân dã là "kho xăng Thị Nghè”, người Pháp gọi là "kho Xi-mông Piê-tơ-ri" (dépôt Simon Piétri). Một kho, là kho đạn. Cũng vì nằm gần cầu Thị Nghè và chợ Thị Nghè, nên Nhân dân địa phương gọi nó là "kho đạn Thị Nghè”, người Pháp gọi là "kho Pi-rô-téc-ni" (dépôt Pyrotechnie).
Địa điểm của hai trận đánh này, đã được chép trong sách "Lịch sử Đảng bộ TP.Hồ Chí Minh", trong bộ sách "Nam Bộ kháng chiến". Trong tập "Lược sử chiến sĩ quyết tử Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định 1945 - 1954" và trong "Đặc san về Công tác thành, Tự vệ thành, Quyết tử thành, Công an xung phong... ở Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định trong thời kỳ chống Pháp (1945 - 1954)" của Câu lạc bộ truyền thống vũ trang TP.Hồ Chí Minh.
Trận đốt cháy kho xăng Thị Nghè của Lê Văn Tám, do lực lượng vũ trang tự lập tổ chức thực hiện ngày 17/10/1945 và chỉ có một người đánh. Chiến sự xảy ra trước khi Trung tướng Nguyễn Bình đột nhập vào nội đô thành phố Sài Gòn để nghiên cứu địch tình. Trận đánh kho đạn Thị Nghè xảy ra sau khi Trung tướng Nguyễn Bình bí mật đột nhập vào thành phố Sài Gòn và sau khi các Đội Công tác thành được thành lập. Trận đánh này do Ban Công tác thành số 1 tổ chức thực hiện vào ngày 08/4/1946.
Tượng đài Lê Văn Tám trong công viên Lê Văn Tám tại TP.Hồ Chí Minh
Địa chỉ của kho dầu Thị Nghè tọa lạc trên đường Ngô Tất Tố (nay thuộc phường Thạnh Mỹ Tây, TP.Hồ Chí Minh). Địa chỉ của kho đạn Thị Nghè: Khu vực đường Nguyễn Bỉnh Khiêm (đoạn nằm cạnh Thảo cầm viên và giáp với bờ kênh Thị Nghè).
Chỉ vì sự khiếm khuyết nguồn tư liệu để nghiên cứu về chiến sự trong hoàn cảnh đặc biệt ấy, nên bấy lâu nay đã gây ra sự ngộ nhận trong một số người. Điều đáng nói là, từ sự ngộ nhận đó đã dẫn dắt họ đi đến những hành vi phủ định lịch sử - phủ định nhân vật Anh hùng Lê Văn Tám, phủ định cả kho xăng Thị Nghè và trận đánh kho xăng này.
Nhằm tôn vinh giá trị tinh thần truyền thống chống giặc ngoại xâm của Nhân dân Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định trong sự kiện lịch sử Lê Văn Tám đốt cháy kho xăng Thị Nghè, nhiều năm qua, tôi cùng với một số cán bộ lão thành và cựu chiến binh, đã quyết định tổ chức 4 cuộc hành hương về nguồn nhằm tiến hành khai thác tư liệu qua một số nhân chứng đang còn sống.
Trong bài viết này, tôi xin chia sẻ với quý độc giả những thông tin việc phối hợp tổ chức giữa tôi và đồng chí Lý Châu Hoàn - nguyên Bí thư Đảng ủy cơ quan đại diện Bộ Văn hóa - Thông tin tại TP.Hồ Chí Minh, nhằm khai thác tư liệu trong thư viện khoa học và qua việc gặp gỡ một số lão công nhân trước kia đã làm công cho kho xăng Thị Nghè, hoặc đã từng đến thăm kho xăng này trong khoảng thời gian từ năm 1944 - 1945.
Ông Mai Văn Hui - một công nhân đang cư ngụ tại số nhà 37/3 đường Huỳnh Tấn Phát, khu phố 6, thị trấn Nhà Bè, huyện Nhà Bè, TP.Hồ Chí Minh, cho biết: ông sinh năm 1928. Năm 17 tuổi (1945) ông vào làm công tại kho xăng Thị Nghè, làm nghề phụ lái xe bồn để chở xăng dầu. 81 năm trước đây lúc kho xăng bị đốt cháy, ông đang đứng ở phía sau một bức tường cách đám cháy khoảng vài trăm mét. Tiếng nổ của bồn xăng và các phuy xăng nghe đinh tai nhức óc. Vì không chịu nổi sức nóng dữ dội của đám cháy, nên lúc đó ông cùng nhiều người phải chạy ra thật xa để đề phòng sự rủi ro.
Ông Mai Văn Hui - người lái xe bồn của kho dầu Simon Piétri - đang kể chuyện về kho dầu này (Ảnh của Lý Châu Hoàn)
Sau khi kho xăng bị thiêu hủy, do quá sợ nên cha ông Hui bắt ông phải về nhà ngay. Ông Hui còn cho biết thêm: "Dãy nhà của kho xăng Thị Nghè được chia làm 3 phần. Nếu đứng từ mặt tiền nhìn vào thì dãy nhà phía bên tay trái là khu vực đậu xe bồn, đồng thời là nơi để bảo dưỡng và sửa chữa xe. Dãy nhà ở giữa là nơi văn phòng làm việc, quan hệ và giao dịch. Nhà kho nằm phía bên tay phải, gồm có một bồn xăng rất to, cao khoảng 5 mét, có sức chứa hàng vạn lít xăng và mấy trăm phuy xăng.
Kho xăng Thị Nghè là có thật. Việc đốt cháy kho xăng Thị Nghè là việc thật. Tôi là người chứng kiến sự kiện này ngay tại chỗ. Còn ai đánh kho xăng này và đơn vị nào tổ chức đánh thì tôi hoàn toàn không biết".
Ông Nguyễn Văn Lượng - một thuyền viên trên tàu chở dầu của hãng Shell, 89 tuổi (sinh năm 1928) hiện đang cư ngụ tại số nhà 48/10 đường Huỳnh Tấn Phát, khu phố 6, thị trấn Nhà Bè, huyện Nhà Bè, TP.Hồ Chí Minh cho biết (thời điểm năm 2017): "Tôi là thuyền viên trước kia làm công trên tàu chở dầu của hãng Shell ở Nhà Bè.
Tôi biết kho xăng Thị Nghè, vì người anh rể của tôi là kỹ sư Trần Văn Sáng chuyên trách việc sửa chữa và bảo dưỡng xe bồn ở đó nên tôi thỉnh thoảng có tới thăm anh. Anh Sáng đã qua đời, nếu còn sống năm nay phải hơn 100 tuổi.
Lúc kho xăng Thị Nghè bị đánh, tôi đi theo tàu chở dầu lên Nam Vang (Campuchia) mấy ngày. Sau khi tôi trở về Sài Gòn thì kho xăng đã bị cháy rụi. Một thời gian sau, hãng Shell giao cho tôi đi theo một chiếc tàu kéo đến kho xăng Thị Nghè để kéo một cái bồn xăng về Nhà Bè. Vì kích cỡ của bồn xăng quá lớn không thể nào để lên tàu được nên chúng tôi đã đẩy xuống sông để cho tàu kéo đi. Là một nhân chứng thời đó, tôi xác định kho xăng Thị Nghè là có thật và có trận đánh của quân ta tại kho xăng này cách đây 72 năm".
(CATP) Kho dầu Simon Piétri, kho dầu Thị Nghè là một. Trong cái tên gọi đó đã hàm chứa tính chất của kho (kho dầu, kho xăng) và nói rõ địa danh nơi nó tọa lạc (vùng đất Thị Nghè). Hay còn một điều thú vị nữa là, tại nơi đây có một cây cầu bắc qua rạch Văn Thánh, ở gần kho dầu. Thế nên, bà con ta ở địa phương nôm na gọi tên nó là cầu Dầu.
TRẦN HỮU PHƯỚC (Nguyên Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo xây dựng các Khu di tích lịch sử Cách mạng miền Nam)