Tại cuộc họp của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực tháng 10/2024, Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ đạo phải xác định phòng, chống lãng phí có vị trí tương đương với phòng, chống tham nhũng, tiêu cực. Tổng Bí thư nêu rõ lý do: "Đây là vấn đề rất lớn, phạm vi rất rộng, thiệt hại còn lớn hơn rất nhiều lần so với tham nhũng, tiêu cực và thực tiễn thời gian qua cho thấy, mặc dù đã có nhiều chủ trương, giải pháp về vấn đề này nhưng chưa thực sự phát huy hiệu quả”. Tổng Bí thư yêu cầu phải có địa chỉ chịu trách nhiệm, vì đây là tài sản của Nhà nước, là tiền của Nhân dân.
Bức tranh tổng thể
Tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 6 và Hội nghị trực tuyến Chính phủ với các địa phương diễn ra ngày 04/7, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, yêu cầu tháo gỡ "điểm nghẽn" tổ chức triển khai để thúc đẩy tăng trưởng, gắn trách nhiệm cá nhân của từng bộ trưởng, trưởng ngành, bí thư, chủ tịch địa phương với kết quả phòng, chống tham nhũng, lãng phí, lợi ích nhóm.
Thời điểm này, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 266/2026/NĐ-CP hướng dẫn chống lãng phí, quy định rõ các hành vi gây lãng phí trong tổ chức, quản lý và sử dụng tài nguyên công. Mới đây, tại phiên họp thứ 30 hôm 18/6/2026, Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực công bố: chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, các bộ, ngành, địa phương trên cả nước đã rà soát, cập nhật thêm 1.501 công trình, dự án tồn đọng, nâng tổng số dự án, công trình có khó khăn, vướng mắc, chậm tiến độ, tồn đọng kéo dài lên tới 4.492.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm dự và chỉ đạo tại phiên họp Chính phủ thường kỳ ngày 04/7/2026. Ảnh: TTXVN
Tại phiên họp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ đạo Đảng ủy Chính phủ và các tỉnh ủy, thành ủy phải quyết tâm hoàn thành xử lý dứt điểm các dự án, công trình tồn đọng, kéo dài và các cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp bộ máy ngay trong năm 2026; đồng thời "kiểm điểm, làm rõ trách nhiệm tập thể, cá nhân không quyết liệt để tồn đọng kéo dài".
Tháng 10/2024, Bộ Chính trị đã ban hành Quyết định số 192-QĐ/TW kiện toàn Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, chính thức bổ sung nhiệm vụ phòng, chống lãng phí cho cơ quan này, với trọng tâm được xác định là công tác quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công. Chủ trương "lãng phí tương đương tham nhũng" không dừng lại ở một cuộc họp.
Ngày 28/4/2025, Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực ban hành Hướng dẫn số 63-HD/TW, cụ thể hóa các hành vi lãng phí cần tập trung phòng, chống. Đây chính là văn bản nền tảng để sau này 11 cơ quan Trung ương xây dựng thành công cụ pháp lý chi tiết hơn, có thể áp dụng trực tiếp vào quá trình điều tra, truy tố, xét xử.
Gần một năm sau, ngày 06/01/2026, Bộ Chính trị tiếp tục ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước, do Tổng Bí thư Tô Lâm ký. Nghị quyết này cho thấy vấn đề hiệu quả sử dụng nguồn lực Nhà nước - trong đó có việc phòng ngừa lãng phí - đã được đặt trong bức tranh tổng thể về quản trị kinh tế nhà nước, chứ không chỉ dừng ở từng dự án cụ thể.
Cũng trong giai đoạn này, ngày 02/3/2026, tại buổi làm việc với Ban Nội chính Trung ương, Tổng Bí thư Tô Lâm cho biết Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV sẽ ban hành một nghị quyết về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong giai đoạn mới. Tiếp theo sau đó là Nghị quyết số 04-NQ/TW ngày 01/4/2026 của Hội nghị Trung ương 2, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong giai đoạn mới.
Các đại biểu tham dự phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 6/2026 và Hội nghị trực tuyến Chính phủ với địa phương
Bước ngoặt pháp lý: Công cụ hình sự
Điểm đến quan trọng nhất của quá trình thể chế hóa này là Thông tư liên tịch số 11/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP-BTP-BTC-BCT-BXD-BNN&MT-KTNN-TTCP, được 11 cơ quan Trung ương ký kết ngày 10/12/2025 tại Hà Nội, dưới sự chủ trì của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao. Văn bản này hướng dẫn việc xác định lãng phí để áp dụng trong khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử các tội phạm liên quan đến lãng phí theo quy định của Bộ luật Hình sự - lần đầu tiên tạo ra một khung pháp lý thống nhất cho việc xử lý hình sự hành vi lãng phí trên phạm vi cả nước. Thông tư 11 có hiệu lực từ ngày 25/01/2026, là bước ngoặt quan trọng.
Trước đó, xử lý lãng phí trong quản lý, sử dụng tài sản công chủ yếu dừng lại ở các hình thức phê bình, kiểm điểm, xử lý hành chính. Với Thông tư 11/2025, lãng phí - nếu hội đủ các dấu hiệu được quy định cụ thể - có thể trở thành căn cứ để khởi tố, điều tra hình sự, tương tự như đối với hành vi tham nhũng. Chỉ hơn một tháng sau khi Thông tư có hiệu lực, tại Hội nghị toàn quốc Chính phủ và chính quyền địa phương ngày 08/01/2026, Tổng Bí thư Tô Lâm đã đề cập tới yêu cầu "có giải pháp khai thác tài sản công đang bị lãng phí, và xử lý trụ sở công dôi dư sau sắp xếp, qua đó nâng cao tính chủ động, tự chủ và hiệu quả quản trị của bộ máy Nhà nước".
Một ngày sau khi Thông tư liên tịch 11/2025 được ký kết, tại trụ sở Trung ương Đảng diễn ra Hội nghị tổng kết công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực nhiệm kỳ Đại hội XIII, với sự tham dự của hơn 190.000 đại biểu tại hơn 4.000 điểm cầu trên cả nước. Tổng Bí thư Tô Lâm - Trưởng Ban chỉ đạo Trung ương, chủ trì và phát biểu chỉ đạo hội nghị. Tại hội nghị này, Tổng Bí thư yêu cầu tiếp tục xu thế "chủ động tiến công, phát hiện, xử lý nghiêm minh, đồng bộ các hành vi tham nhũng, lãng phí, tiêu cực" theo nguyên tắc "không có vùng cấm, không có ngoại lệ", "bất vị thân" và nhấn mạnh "không ai được phép vượt quá lằn ranh đỏ”. Hội nghị cũng ghi nhận một bước chuyển quan trọng trong nhận thức lý luận: công tác phòng, chống đã mở rộng từ chống tham nhũng sang chống tiêu cực, lãng phí.
Theo Tổng Bí thư, cần tập trung khắc phục ngay những sơ hở, thiếu sót trong các quy định pháp luật và quy định của Đảng để không chấp nhận việc đổ lỗi do cơ chế, pháp luật khi xảy ra vi phạm. Tập trung triển khai có hiệu quả các quy định mới của Bộ Chính trị về công tác cán bộ. Siết chặt kỷ luật, kỷ cương, tăng cường quản lý, giám sát cán bộ; kiên quyết loại khỏi bộ máy những cán bộ tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, đùn đẩy, né tránh trách nhiệm, không dám làm.
Mỗi cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu các cấp phải gương mẫu, tự giác, khép mình vào tổ chức, tuân thủ các quy định, vượt qua những cám dỗ, nhận thức rõ công quỹ là của dân, công quyền là vì dân, nên mọi việc đều xuất phát từ dân, vì dân, không được vì riêng tư, làm ảnh hưởng đến niềm tin của Nhân dân. "Bất kỳ ai có hành vi tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, cản trở đổi mới, cản trở phát triển đất nước không chỉ có lỗi rất lớn mà còn có tội với Đảng, Nhà nước, Nhân dân và chắc chắn sẽ bị xử lý nghiêm khắc" - Tổng Bí thư nhấn mạnh.
Như vậy, chỉ trong vòng chưa đầy 2 năm, từ một chỉ đạo mang tính định hướng tại một cuộc họp cuối tháng 10/2024 của Tổng Bí thư Tô Lâm, chủ trương "phòng, chống lãng phí tương đương phòng, chống tham nhũng, tiêu cực" đã được thể chế hóa qua một chuỗi văn bản liên tục: Quyết định 192-QĐ/TW, Hướng dẫn 63-HD/TW, Nghị quyết 79-NQ/TW, Thông tư liên tịch 11/2025 và gần nhất là Nghị định 266/2026/NĐ-CP - tạo thành một hệ thống pháp lý và chỉ đạo hoàn chỉnh, đủ sức đi vào áp dụng cụ thể tại từng địa phương và tổng thể quốc gia, không giới hạn ở từng dự án như trước.