Bài 3: Khắc phục những hạn chế để mô hình hoàn thiện hơn

Nhìn thẳng vào nhận thức

Một trong những câu hỏi xuất hiện nhiều nhất khi vận hành chính quyền địa phương 2 cấp là: "Bỏ một cấp trung gian thì công việc có thực sự nhanh hơn không, hay chỉ chuyển việc từ cấp này xuống cấp khác?". Đây là một câu hỏi hoàn toàn chính đáng. Người dân không quan tâm nhiều đến việc sơ đồ tổ chức thay đổi ra sao nếu thời gian giải quyết công việc của họ không giảm, số lần đi lại không giảm và trách nhiệm của cơ quan Nhà nước không rõ hơn. Nhưng từ câu hỏi chính đáng đó có thể xuất hiện một cách suy nghĩ lệch lạc: cứ giảm tầng nấc tổ chức là chắc chắn làm chính quyền yếu đi; cấp xã chắc chắn không đủ năng lực; hoặc một thủ tục còn chậm đồng nghĩa với việc toàn bộ mô hình thất bại. Thực tế phức tạp hơn. Tinh gọn tổ chức chỉ là điều kiện. Hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào việc nhiệm vụ có được phân cấp hợp lý hay không, cán bộ có đủ năng lực hay không, dữ liệu có được kết nối hay không, quy trình có được thiết kế lại hay không và trách nhiệm có thực sự đi cùng thẩm quyền hay không.

Vì vậy, câu hỏi đúng không phải là "bỏ một cấp thì có yếu đi không?", mà là "sau khi bỏ một cấp, cấp nào nhận nhiệm vụ, có đủ quyền hạn và nguồn lực để thực hiện hay chưa?". Đây là một câu hỏi rất quan trọng đối với chính quyền 2 cấp và cũng là một trong những tiêu chí để đánh giá thực chất kết quả cải cách.

Người dân nhận kết quả giải quyết thủ tục hành chính đúng hẹn

Một nghi vấn khác thường xuất hiện là: "Đưa nhiều nhiệm vụ về xã, phường liệu có làm cán bộ cơ sở quá tải?". Câu hỏi này cũng có cơ sở. Cấp phường, xã gần dân hơn nên phải xử lý nhiều vấn đề trực tiếp hơn. Nếu chỉ chuyển nhiệm vụ mà không nâng cao năng lực, bổ sung nguồn lực, dữ liệu và công cụ quản trị thì nguy cơ quá tải là có thật. Nhưng từ đó lại có thể hình thành một nhận thức cực đoan rằng "cấp trên bỏ việc xuống cho cấp dưới" hoặc "tinh giản đầu mối thực chất chỉ là đẩy trách nhiệm xuống cơ sở". Đây là vấn đề cần được phân tích bằng từng lĩnh vực cụ thể. Có nhiệm vụ được phân cấp để rút ngắn quá trình ra quyết định và đưa trách nhiệm đến gần người dân hơn; có nhiệm vụ vẫn cần phối hợp liên ngành hoặc sự hỗ trợ của cấp trên. Vấn đề không nằm ở việc nhiệm vụ được giao xuống hay lên, mà ở chỗ trách nhiệm, quyền hạn, nhân lực, tài chính và dữ liệu có được thiết kế tương xứng hay không.

Một câu hỏi quan trọng khác là: "Nếu chính quyền gần dân hơn thì tại sao người dân vẫn gặp khó khăn?". Đây có lẽ là câu hỏi có nhiều ý kiến, bởi nó xuất phát trực tiếp từ trải nghiệm. Và câu trả lời không nên là phủ nhận trải nghiệm đó. Mục tiêu của chính quyền 2 cấp không phải làm cho mọi vấn đề biến mất ngay lập tức, mà là tạo ra một hệ thống có khả năng giải quyết vấn đề tốt hơn. Nếu người dân vẫn phải đi lại nhiều lần, nếu hồ sơ vẫn phải bổ sung nhiều lần, nếu phản ánh vẫn chuyển qua nhiều nơi mà không có người chịu trách nhiệm cuối cùng, thì đó là những vấn đề thực sự cần sửa.

Ở đây cần phân biệt giữa "mô hình chưa tạo ra kết quả như mong muốn" và "mô hình không thể tạo ra kết quả đó”. Hai điều này hoàn toàn khác nhau. Một trong những cách nghĩ lệch lạc dễ xuất hiện nhất là đánh giá cả một cuộc cải cách bằng một trường hợp cá biệt. Một người gặp khó khăn khi giải quyết một thủ tục có thể kết luận rằng "bây giờ thủ tục nào cũng khó”. Một vụ án xảy ra có thể dẫn đến nhận xét "an ninh trật tự đang xấu đi". Một doanh nghiệp gặp một cán bộ xử lý chậm có thể suy ra "chính quyền không muốn hỗ trợ doanh nghiệp".

Những kết luận như vậy thường xuất phát từ trải nghiệm thật, nhưng suy rộng trải nghiệm cá nhân thành bản chất của cả hệ thống là một lỗi nhận thức phổ biến. Ngược lại, phía chính quyền cũng có thể mắc một lỗi tương tự nếu chỉ dựa vào số liệu tổng hợp để phủ nhận trải nghiệm cá nhân. Một địa phương có tỷ lệ hồ sơ đúng hạn cao không có nghĩa mọi người dân đều có trải nghiệm tốt. Một tỷ lệ dịch vụ công trực tuyến cao không đồng nghĩa toàn bộ quy trình đã thuận tiện. Một báo cáo hoàn thành nhiệm vụ tốt không có nghĩa không còn điểm nghẽn.

Tạo cơ sở để người dân tự kiểm chứng

Một nhóm các vấn đề khác liên quan đến vấn đề phát triển kinh tế: "Sau khi tổ chức lại bộ máy, chính quyền địa phương có còn đủ năng lực thúc đẩy kinh tế không?". Hoặc ngược lại: "Cấp xã có phải đang ôm quá nhiều nhiệm vụ, từ hành chính đến phát triển kinh tế, mà không đủ nguồn lực?". Đây là câu hỏi rất đáng quan tâm. Chính quyền cơ sở trong mô hình mới không thể chỉ làm tốt công việc hành chính. Nếu được giao thêm trách nhiệm phát triển, địa phương phải có năng lực xây dựng chiến lược, hiểu thị trường, làm việc với doanh nghiệp, huy động nguồn lực xã hội và tổ chức thực hiện.

Trung tâm phục vụ hành chính công xã Nhà Bè, TPHCM

Từ đây có thể xuất hiện một cách nghĩ sai khác: chính quyền phải trực tiếp làm kinh tế, phải thu hút mọi dự án bằng mọi giá hoặc phải tạo ra thật nhiều chương trình để chứng minh mình năng động. Thực tế, vai trò của chính quyền không phải làm thay doanh nghiệp, mà tạo môi trường, tháo gỡ điểm nghẽn, kết nối nguồn lực và mở đường cho những hoạt động kinh tế có khả năng phát triển bền vững.

Một câu hỏi nữa cũng cần được giải đáp thẳng thắn: "Chính quyền 2 cấp có làm người dân mất đi một nơi để kêu gọi, phản ánh khi vấn đề vượt quá khả năng của xã, phường hay không?". Đây là câu hỏi về cơ chế trách nhiệm. Khi cấp trung gian được giảm, người dân cần biết rõ nếu vấn đề vượt quá thẩm quyền của cấp phường, xã thì ai chịu trách nhiệm điều phối và theo dõi đến cùng. Nếu hồ sơ của người dân bị chuyển từ cơ quan này sang cơ quan khác mà không biết ai là đầu mối cuối cùng, thì cải cách chưa đạt được mục tiêu.Vì vậy, nguyên tắc cần hướng tới là một vấn đề có thể liên quan đến nhiều cơ quan, nhưng người dân phải có một đầu mối rõ ràng để theo dõi kết quả. Đây chính là nơi mô hình mới phải tiếp tục hoàn thiện.

Khi chính quyền giải đáp thuyết phục những câu hỏi khó thì những vấn đề phát sinh cũng không đáng ngại. Điều đáng sợ là không nhận diện được nguyên nhân và không sửa chữa. Tuy nhiên, mọi người cũng cần cảnh giác với một dạng nhận thức cực đoan khác của thành phần không thân thiện, đó là: phủ nhận sạch trơn những kết quả tích cực chỉ vì vẫn còn tồn tại một vài hạn chế. Thực tế, một hệ thống có thể vừa đạt được những kết quả đáng ghi nhận, vừa còn những điểm cần cải thiện. Hai điều này không loại trừ nhau.

Chính quyền địa phương 2 cấp có thể đang tạo ra những chuyển biến tích cực trong tổ chức bộ máy, phân cấp, phục vụ người dân, nắm địa bàn, bảo đảm an ninh trật tự, chăm sóc sức khỏe cộng đồng và thúc đẩy phát triển kinh tế, đồng thời vẫn còn những điểm nghẽn về năng lực, quy trình và phối hợp. Vì thế, chúng ta cần nhìn nhận đồng thời cả hai mặt mới là thái độ khách quan. Điều cần xây dựng trong giai đoạn hiện nay vì thế không phải là một bức tranh chỉ có màu sáng, cũng không phải một bức tranh đầy những cảnh báo bi quan. Thế nên, một bức tranh có dữ liệu, có thực tiễn, có thành tựu, có vấn đề và có khả năng giải thích vấn đề cần xây dựng

Đó cũng là cách tốt nhất để đấu tranh với những luận điệu xuyên tạc. Bởi khi thông tin được công khai, khi người dân có thể kiểm chứng, khi chính quyền trả lời được những câu hỏi khó, khi các vấn đề thực tế được xử lý và khi kết quả được đo bằng chất lượng cuộc sống, thì những suy diễn thiếu căn cứ sẽ ngày càng khó tạo ra ảnh hưởng.

Sau một năm vận hành, điều quan trọng nhất không phải là yêu cầu mọi người phải tin rằng mô hình mới đã hoàn thiện. Điều quan trọng là phải tạo ra đủ cơ sở để người dân tự mình kiểm chứng và tự mình hình thành niềm tin. Niềm tin đó sẽ đến từ những điều rất cụ thể: khi cần giải quyết một thủ tục, người dân biết phải đến đâu; khi gặp vấn đề, biết ai chịu trách nhiệm; khi khu dân cư có nguy cơ mất an ninh, lực lượng chức năng xuất hiện kịp thời; khi doanh nghiệp gặp vướng mắc, chính quyền chủ động đối thoại; khi người cao tuổi cần chăm sóc, cộng đồng có mạng lưới hỗ trợ; khi địa phương có cơ hội phát triển, chính quyền biết cách kết nối nguồn lực...

Bài 2: Từ ổn định địa bàn đến năng lực kiến tạo phát triển

(CATP) Sau một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, điều đáng quan tâm không chỉ là bộ máy đã được tổ chức lại như thế nào, bao nhiêu tầng nấc trung gian được giảm xuống hay bao nhiêu nhiệm vụ được phân cấp về cơ sở. Ý nghĩa thực sự của một cuộc cải cách tổ chức phải được nhìn thấy ở một tầng sâu hơn: chính quyền ở cơ sở đã có thêm năng lực gì để giữ vững ổn định, giải quyết những vấn đề mới và tạo ra động lực phát triển cho địa phương?