Tại các phòng xét nghiệm hiện đại này, hành trình thu mẫu ở cơ sở bước vào mắt xích cuối cùng và cũng phức tạp nhất của chuỗi công việc. Đây là nơi những mẫu sinh phẩm được xử lý, phân tích và đối sánh để cất tiếng nói.
Bài toán khó từ những mẩu xương phân hủy
Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, hiện là một trong những đầu mối tiếp nhận, lưu giữ và bảo quản các mẫu hài cốt Liệt sĩ từ các địa phương trên cả nước. Công việc này được thực hiện theo Quyết định 51 của Ban Chỉ đạo quốc gia 515 về quy trình phối hợp xác định danh tính hài cốt Liệt sĩ còn thiếu thông tin, trong khuôn khổ Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt Liệt sĩ. Hàng nghìn mẫu hài cốt đã được lưu giữ nhiều thập kỷ đang được xử lý tại đây theo một quy trình nghiêm ngặt. Mỗi mẫu phải trải qua nhiều công đoạn: xác định vị trí phù hợp trên mẫu xương để cắt một phần, nghiền nhỏ thành dạng bột để phục vụ tách chiết ADN, rồi chuyển đến phòng giải trình tự gene. Cách xử lý này nhằm bảo tồn tối đa mẫu gốc, tạo điều kiện cho các giám định bổ sung khi cần thiết. Điểm khó nhất nằm ở chính đặc điểm của mẫu vật. Phần lớn hài cốt đã nằm dưới lòng đất hơn nửa thế kỷ, ADN bị phân hủy nặng, khiến các phương pháp giám định truyền thống nhiều khi bất lực. Đây là lý do ngành giám định phải tìm đến một hướng tiếp cận công nghệ mới.
Các nhà khoa học Trung tâm Giám định ADN vẫn ngày đêm miệt mài giám định hài cốt Liệt sĩ
Bước đột phá đến từ công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới sử dụng các chỉ thị đa hình nucleotide đơn, gọi tắt là NGS-SNP. Theo Trung tâm Giám định ADN, công nghệ này cho phép phân tích đồng thời hàng nghìn chỉ thị di truyền ngay cả trên những mẫu ADN bị phân hủy nặng, mở rộng khả năng đối chiếu với thân nhân qua nhiều thế hệ và tạo nền tảng xây dựng cơ sở dữ liệu ADN quốc gia. Con số minh chứng cho bước tiến này rất rõ ràng: hiệu suất tách chiết ADN từ các mẫu hài cốt đã tăng từ khoảng 22% lên hơn 80%, mở thêm cơ hội xác định danh tính cho những trường hợp từng được xem là gần như không thể. Hay nói cách khác, những mẫu trước đây bị coi là "không còn khả năng giám định" nay lại có cơ hội mở ra một cái tên.
Song song với hướng NGS-SNP, các nhà khoa học cũng khai thác phân tích ADN ty thể. Hệ gene ty thể tồn tại với số lượng bản sao lớn trong mỗi tế bào, có cấu trúc mạch vòng và kích thước nhỏ hơn ADN nhân nên bền vững hơn trước quá trình phân hủy. Chính đặc điểm này của ADN ty thể - được truyền theo dòng mẹ - là cơ sở khoa học giải thích vì sao đợt cao điểm hiện nay thu mẫu thân nhân lại ưu tiên dòng ngoại như mẹ, chị, em gái.
Hiệu quả của công nghệ NGS-SNP đã được kiểm chứng qua đợt thí điểm tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng). Trong số 58 mẫu hài cốt đủ điều kiện giám định - phần lớn đã bị phân hủy nặng - nhóm nghiên cứu đối chiếu với mẫu ADN của thân nhân 14 Liệt sĩ và xác định được danh tính cho 2 trường hợp ngay trong đợt thí điểm đầu tiên. Những mẫu chưa khớp nối chủ yếu do thiếu dữ liệu ADN của thân nhân để đối chiếu. Chi tiết này giải thích trực tiếp vì sao đợt cao điểm thu mẫu thân nhân lại cấp bách đến vậy. Công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng chỉ phát huy tác dụng khi có mẫu đối chiếu. Không có ADN của thân nhân trong hệ thống, danh tính một hài cốt vẫn mãi là một dãy ký hiệu.
Dự kiến đến quý 1/2027, Trung tâm Giám định ADN sẽ chuyển giao giải pháp công nghệ này cho tất cả các đơn vị giám định ADN của Việt Nam, với yêu cầu thực hiện cẩn trọng để bảo đảm hiệu quả sau chuyển giao. Đây là bước để năng lực giám định không còn tập trung ở một điểm mà lan tỏa ra nhiều đơn vị, đáp ứng khối lượng công việc rất lớn của cả nước.
Công an TPHCM triển khai thu nhận mẫu ADN cho thân nhân Liệt sĩ chưa xác định được danh tính trên địa bàn phường Bến Cát
Một ngân hàng gen cho mai sau
Toàn bộ nỗ lực và tiến bộ công nghệ này chỉ có ý nghĩa khi được kết nối với dữ liệu thân nhân mà lực lượng Công an đang thu nhận. Đây chính là điểm giao giữa hai tuyến công việc song song: một bên thu mẫu thân nhân theo dòng ngoại ở cơ sở, một bên giám định mẫu hài cốt trong phòng thí nghiệm; cả hai gặp nhau ở khâu đối sánh. Quy trình thu mẫu thân nhân được thiết kế theo thứ tự ưu tiên sáu nhóm theo dòng mẹ: mẹ đẻ Liệt sĩ; mẹ đẻ của mẹ đẻ Liệt sĩ (bà ngoại ruột); anh, chị, em cùng mẹ đẻ với Liệt sĩ; bác, cậu, dì là anh, chị, em ruột của mẹ Liệt sĩ; anh, em con của chị gái, em gái của mẹ đẻ Liệt sĩ; và con của chị gái, em gái Liệt sĩ. Trình tự ưu tiên này bảo đảm mẫu thu về có giá trị đối sánh cao nhất theo dòng ty thể.
Để việc kết nối dữ liệu thuận lợi, lực lượng Công an không tách công tác thu mẫu khỏi hạ tầng dữ liệu dân cư. Khi thân nhân đến điểm thu mẫu, đơn vị Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội địa phương tạo yêu cầu tích hợp lên hệ thống dữ liệu dân cư rồi mới chuyển sang công đoạn lấy mẫu và xác nhận hoàn thành trên hệ thống; đồng thời, Bộ Công an giao Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội hoàn thiện, tích hợp các tiện ích trên ứng dụng VNeID ngay trong tháng 7/2026 để người dân có thể chủ động cung cấp thông tin trực tuyến.
Thu nhận mẫu ADN thân nhân Liệt sĩ tại các địa phương thuộc khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu cũ
Kết quả bước đầu của cả chuỗi công việc này đã bắt đầu xuất hiện. Tính đến thời điểm phát động đợt cao điểm, công tác thu nhận, đối sánh, phân tích và giám định ADN đã xác định và công nhận danh tính cho 25 Liệt sĩ chưa xác định được thông tin. Về khối lượng dữ liệu, tại hội nghị sơ kết 6 tháng đầu năm diễn ra ngày 25/6/2026, con số được nêu là Bộ Công an đã thu nhận khoảng 53.000 mẫu sinh phẩm thân nhân, đồng bộ gần 18.000 dữ liệu và bước đầu xác định danh tính 25 Liệt sĩ.
Điểm cốt lõi của toàn bộ chiến dịch, xét cho cùng, là xây dựng một cơ sở dữ liệu - có thể hình dung như một ngân hàng gen Liệt sĩ - đủ lớn để đối sánh. Mỗi mẫu thân nhân thu được hôm nay, dù chưa lập tức tìm ra kết quả, vẫn được lưu giữ để phục vụ đối chiếu về sau, như chính chia sẻ của những thân nhân tại các điểm thu mẫu.
Với công nghệ NGS-SNP nâng hiệu suất tách chiết lên hơn 80% và mở rộng khả năng đối chiếu qua nhiều thế hệ, cùng lộ trình chuyển giao công nghệ cho các đơn vị trên cả nước vào quý 1/2027, công tác giám định đang dần bắt kịp tiến độ thu mẫu. Nhưng như đợt thí điểm ở Trà Lĩnh cho thấy, khoa học chỉ có thể trả lời khi có đủ dữ liệu thân nhân để hỏi. Đó là lý do mỗi mẫu sinh phẩm mà lực lượng Công an thu về trong những ngày này đều mang giá trị vượt xa một dòng dữ liệu đơn thuần.
Trong Chiến dịch cao điểm 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt Liệt sĩ, những cán bộ khoa học làm công tác thu nhận, giám định ADN tại Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đang chạy đua với thời gian. Bằng các công nghệ phân tích di truyền mới, họ từng bước tìm lại thông tin từ những mẫu hài cốt đã nằm trong lòng đất từ 50 - 70 năm. Đây không chỉ là một bài toán khoa học đặc biệt khó khăn, mà còn là hành trình tri ân, đưa những người đã hy sinh trở về với tên tuổi và gia đình. Theo phân công hiện nay, các đơn vị giám định ADN trên cả nước sẽ xử lý khoảng 230.000 mẫu. Riêng trong chiến dịch cao điểm "500 ngày đêm", Trung tâm Giám định ADN sẽ thực hiện giám định 6.623 mẫu hài cốt Liệt sĩ, đồng thời đang bảo quản hơn 10.000 mẫu hài cốt từ nhiều nghĩa trang trên cả nước. Theo đó, các mẫu hài cốt khi được đưa về trung tâm giám định phải được bảo quản theo đúng quy chuẩn kỹ thuật. Quy trình giám định phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt để mẫu không bị nhiễm tạp chất, chạy ra kết quả không bị sai lệch, như: làm sạch mẫu ban đầu, nghiền mẫu thành bột mịn trong điều kiện vô trùng dưới tủ hút chuyên dụng. Tiếp đó là tách chiết ADN - khâu quan trọng để quyết định khả năng giám định. Khi ADN thu được được đưa vào hệ thống phân tích dữ liệu, so sánh đối khớp với thân nhân từ dữ liệu Bộ Công an cung cấp.
(CATP) Từ một dòng chữ trên di vật tìm thấy dưới lòng đất công viên Lê Thị Riêng (TPHCM) đến tấm giấy chứng nhận vợ Liệt sĩ cho một người phụ nữ đã chờ đợi cả đời là hành trình cho thấy, mỗi bộ hài cốt được tìm thấy không chỉ là kết quả của công tác chuyên môn, mà còn là sự trở về của một người con với Tổ quốc, với gia đình - là lời giải đáp muộn màng nhưng vẹn tròn cho những cuộc chờ đợi kéo dài hơn nửa thế kỷ.