Thương cảng đầu tiên của Sài Gòn
từ trụ sở của một hãng tàu biển, qua 163 năm Bến Nhà Rồng đã trở thành biểu tượng thiêng liêng của Thành phố Hồ Chí Minh. Nơi đây gắn liền với sự kiện người thanh niên Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước ngày 05/6/1911 trên tàu Đô đốc Latouche Tréville. Hiện nay khu di tích này bước vào giai đoạn chuyển mình lịch sử khi toàn bộ khu vực được cải tạo thành công viên văn hóa quy mô lớn nhất Thành phố.
Năm 1863, trên bờ sông Sài Gòn, một công trình do hãng vận tải biển Messageries Impériales (sau đổi tên thành Messageries Maritimes) của Pháp khởi công xây dựng bắt đầu thành hình. Tòa nhà mang kiến trúc phương Tây nhưng trên nóc gắn hai con rồng lớn bằng đất nung tráng men xanh, châu đầu vào mặt trăng theo mô típ "lưỡng long chầu nguyệt", một kiểu trang trí quen thuộc của đình chùa Việt Nam. Người dân Sài Gòn gọi tòa nhà là "Nhà Rồng", bến cảng bên cạnh vì vậy được gọi là "Bến Nhà Rồng".
Nhà Rồng trong thế kỷ XIX khi mới xây dựng
Sau khi chiếm được Nam Kỳ, thực dân Pháp quyết định xây dựng khu thương cảng Sài Gòn để làm đầu mối thông thương quốc tế phục vụ cho công cuộc khai thác thuộc địa. Việc xây dựng được giao cho hãng Messageries Impériales, tòa nhà trụ sở được khởi công ngày 04/3/1863, do viên quan năm tên Domergue phụ trách, hoàn thành trong khoảng một năm. Đây là một trong những ngôi nhà lớn nhất, xây sớm nhất của Sài Gòn thời Pháp thuộc còn tồn tại đến nay, ra đời trước cả dinh Thống đốc, tòa án, nhà thờ, chợ Bến Thành, Nhà hát lớn và ga xe lửa.
Suốt gần một thế kỷ, từ năm 1864 đến 1955, Bến Nhà Rồng là trụ sở chính của hãng Messageries Maritimes tại Sài Gòn - cửa ngõ kết nối Đông Dương với thế giới, nơi tàu buôn và tàu chở khách quốc tế tấp nập ra vào. Nhà Rồng và nhà ông Vương Đại (Wang-Tai) là hai công trình nổi bật nhất trên bến cảng Sài Gòn, đập vào mắt du khách đến Sài Gòn bằng đường biển vào cuối thế kỷ XIX.
Trong gần nửa thế kỷ đầu tiên, Bến Nhà Rồng chỉ là một trụ sở thương mại phục vụ lợi ích khai thác thuộc địa của Pháp. Nhưng một sự kiện vào ngày 05/6/1911 đã biến nơi đây thành địa chỉ lịch sử. Ngày 03/6/1911, Nguyễn Tất Thành bắt đầu làm việc trên tàu Amiral Latouche Tréville, nhận thẻ nhân viên với tên mới là Văn Ba. Đến trưa ngày 05/6/1911, con tàu rời bến sông Sài Gòn mang theo người thanh niên 21 tuổi ra đi để tìm "tự do cho đồng bào tôi, độc lập cho Tổ quốc tôi".
Bến Nhà Rồng qua hai cuộc kháng chiến
không chỉ gắn với sự kiện ra đi của Nguyễn Tất Thành, Bến Nhà Rồng còn chứng kiến nhiều sự kiện lịch sử quan trọng khác trong suốt hai cuộc kháng chiến. Ngày 01/01/1937, hơn 20.000 người dân Sài Gòn - Gia Định tổ chức cuộc mít-tinh lớn ngay tại Bến Nhà Rồng để đón tiếp phái đoàn Mặt trận Bình dân Pháp sang điều tra tình hình các nước thuộc địa ở Đông Dương. Năm 1945, khi thực dân Pháp tái xâm lược Nam Bộ, các chiến sĩ tự vệ Gia Định đã bí mật tiếp cận, đặt bộc phá và phóng hỏa thiêu rụi tàu Alex chở quân nhu và binh lính Pháp vừa cập bến Nhà Rồng.
Sau khi thực dân Pháp thất bại ở Đông Dương năm 1954, Bến Nhà Rồng được chính quyền Sài Gòn quản lý, tiếp tục sử dụng phục vụ cảng đường thủy. Hình tượng đôi rồng trên nóc mái cũng thay đổi, được chỉnh sửa sang hướng quay đầu ra ngoài, khác với tư thế "chầu nguyệt" ban đầu. Ngày 30/4/1975, cờ đỏ sao vàng được kéo lên tại Bến Nhà Rồng, đánh dấu ngày Miền Nam hoàn toàn giải phóng. Đúng 64 năm trước đó, một người thanh niên ra đi từ bến cảng này với khát vọng cứu nước và chính nơi đây chứng kiến ngày đất nước thống nhất.
Bến Nhà Rồng ngày nay là Bảo tàng Hồ Chí Minh - Chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh
Từ thương cảng đến bảo tàng
ngay sau ngày thống nhất, ngôi Nhà Rồng được giữ lại làm di tích lịch sử. Ngày 09/7/1979, UBND TPHCM ban hành Quyết định số 1315/QĐ-UB cải tạo nơi đây thành Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh. Từ ngày 02/9/1979, nhân kỷ niệm Quốc khánh, nơi đây chính thức mở cửa đón khách tham quan trưng bày với chủ đề "Sự nghiệp tìm đường cứu nước của Chủ tịch Hồ Chí Minh". Đến ngày 20/9/1982, nơi đây chính thức mang tên Bảo tàng Hồ Chí Minh - Chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh. Đến tháng 10/1995, UBND TPHCM ra quyết định đổi tên từ Khu lưu niệm thành Bảo tàng Hồ Chí Minh - Chi nhánh TPHCM nằm trong Hệ thống các Bảo tàng và Di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh toàn quốc. Công trình được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Thành phố và là Bảo tàng hạng I trong hệ thống bảo tàng Việt Nam.
Bảo tàng trưng bày hiện vật, giới thiệu 8 giai đoạn trong sự nghiệp Cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, lưu giữ khoảng 24.000 hiện vật, tư liệu và hình ảnh. Giữa sân bảo tàng, hướng ra sông Sài Gòn, bức tượng Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước do điêu khắc gia Phạm Mười thực hiện năm 2023. Riêng năm 2025, bảo tàng đã đón tiếp và phục vụ hơn 2.186 đoàn với 550.104 lượt khách đến tham quan, nghiên cứu, học tập.
Diện mạo mới: Công viên văn hóa bến nhà rồng
ơ thời điểm hiện tại, Bến Nhà Rồng đang bước vào giai đoạn chuyển mình lớn nhất kể từ khi trở thành bảo tàng. Ngày 29/4/2026, UBND TPHCM khởi công dự án cải tạo, chỉnh trang Bảo tàng Hồ Chí Minh - Chi nhánh TPHCM, nằm trong tổng thể dự án Công viên văn hóa Bến Nhà Rồng - Khánh Hội và cây xanh công cộng Bến Bạch Đằng. Tổng mức đầu tư toàn dự án gần 30.000 tỷ đồng, diện tích sử dụng khoảng 73,3ha đất và mặt nước.
Giai đoạn 1 đang triển khai bao gồm cải tạo, chỉnh trang bảo tàng, cải tạo công viên cảnh quan, quảng trường trung tâm, không gian công cộng ven sông và các hạng mục hạ tầng kỹ thuật thiết yếu. Giai đoạn này dự kiến hoàn thành trong 120 ngày, kịp khánh thành dịp Quốc khánh 02/9/2026. Không gian bảo tàng được mở rộng từ 1,4ha lên 11ha. Dự án chia thành 5 dự án thành phần: xây dựng công viên văn hóa Bến Nhà Rồng (gần 4.000 tỷ đồng, 11ha); chỉnh trang cảnh quan khu vực Khánh Hội (4.613 tỷ đồng, 16,3ha); nâng cấp hạ tầng giao thông (gần 5.600 tỷ đồng, 32ha) cùng các hạng mục khác.
Một hạng mục đặc biệt trong dự án là phục dựng mô hình tàu Amiral Latouche Tréville - con tàu mà 115 năm trước đã đưa Nguyễn Tất Thành rời bến Sài Gòn. Trụ sở Cảng Sài Gòn và một phần nhà kho cũ cũng được cải tạo thành tổ hợp công cộng gồm không gian trưng bày, lưu trữ hiện vật, thư viện, phòng họp báo và tổ chức sự kiện. Hệ thống nhà kho xây dựng từ giai đoạn 1925 - 1929, cùng cầu tàu và tháp nước, dự kiến được bảo tồn và khai thác phục vụ giáo dục truyền thống và du lịch. Ngoài ra, đường Nguyễn Tất Thành sẽ được mở rộng lên 8 - 10 làn xe, xây dựng hầm chui Hoàng Diệu và cầu đi bộ kết nối khu Cảng Nhà Rồng - Khánh Hội với Bến Bạch Đằng.
Hơn 163 năm đã trôi qua kể từ ngày đặt viên gạch đầu tiên xây Nhà Rồng bên bờ sông Sài Gòn. Từ trụ sở thương mại phục vụ bộ máy khai thác thuộc địa, qua hai cuộc kháng chiến, Bến Nhà Rồng đã trở thành di tích lưu niệm thiêng liêng gắn với cuộc đời Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong năm kỷ niệm tròn 50 năm Thành phố mang tên Người (02/7/1976 - 02/7/2026), Bến Nhà Rồng đang được đầu tư để trở thành không gian văn hóa - lịch sử xứng tầm với ý nghĩa nơi bắt đầu cuộc hành trình mở ra con đường cứu nước cho cả dân tộc của Hồ Chủ tịch.