"Công nghệ Pháp - sản xuất Việt Nam - cung ứng khu vực và toàn cầu"

Chuyến thăm chính thức Cộng hòa Pháp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm diễn ra chưa đầy hai năm sau khi Việt Nam và Pháp nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược toàn diện vào tháng 10/2024 và hơn một năm sau chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Emmanuel Macron. Tần suất tiếp xúc cấp cao đó cho thấy vấn đề của quan hệ Việt - Pháp hiện nay không còn chủ yếu là xây dựng thêm một khuôn khổ chính trị.

Kết quả hội đàm giữa Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Emmanuel Macron cùng với Tuyên bố chung cho thấy một hướng đi khá rõ khi xác định khoa học - công nghệ là một trụ cột hợp tác, hướng tới những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, lượng tử, công nghệ sinh học, năng lượng, biển và giao thông thông minh. Trong bối cảnh đó, công thức "Công nghệ Pháp - sản xuất Việt Nam - cung ứng khu vực và toàn cầu" đáng được xem không chỉ như một định hướng hợp tác kinh tế mà còn là một gợi ý về cách tổ chức chuỗi giá trị giữa hai nền kinh tế.

Từ "Made In Vietnam" đến "Created With Vietnam"

Trong nhiều thập niên, một trong những thành công lớn của Việt Nam là thu hút đầu tư nước ngoài để phát triển sản xuất và xuất khẩu. Nhờ đó, Việt Nam đã trở thành một mắt xích quan trọng trong nhiều chuỗi cung ứng toàn cầu, nhưng có một khác biệt rất lớn giữa sản xuất tại Việt Nam và tạo ra giá trị cùng Việt Nam. Một nhà máy đặt tại Việt Nam có thể tạo hàng nghìn việc làm và kim ngạch xuất khẩu lớn, nhưng nghiên cứu, thiết kế, công nghệ lõi và sở hữu trí tuệ vẫn có thể nằm ở nước ngoài. Đây chính là giới hạn mà Việt Nam cần từng bước vượt qua nếu muốn chuyển từ nền kinh tế chủ yếu dựa vào gia công và lắp ráp sang nền kinh tế có năng suất và hàm lượng tri thức cao hơn.

Vì vậy, mô hình "Công nghệ Pháp - sản xuất Việt Nam - cung ứng khu vực và toàn cầu" chỉ thực sự thành công nếu Việt Nam không dừng lại ở sản xuất. Mục tiêu cao hơn phải là đưa doanh nghiệp, kỹ sư, trường đại học và viện nghiên cứu Việt Nam tham gia ngày càng sâu vào nghiên cứu - phát triển, thiết kế, sản xuất linh kiện và các dịch vụ công nghệ. Có thể hình dung đó là quá trình từng bước chuyển từ "Made in Vietnam" sang "Created with Vietnam".

Pháp có nhiều lợi thế để trở thành một đối tác trong quá trình chuyển đổi này. Đây là quốc gia có thế mạnh về hàng không - vũ trụ, năng lượng, đường sắt, trí tuệ nhân tạo, công nghệ lượng tử, y tế và nhiều ngành công nghiệp có hàm lượng tri thức cao. Việt Nam lại đang cần chính những năng lực ấy để chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Sự bổ sung giữa hai nền kinh tế vì thế không chỉ tạo thêm thương mại mà có thể tạo ra năng lực mới cho nền kinh tế Việt Nam.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron hội đàm

Không gian vũ trụ: Phép thử cho một phương cách hợp tác mới

Việt Nam và Pháp đã có nền tảng hợp tác với vệ tinh VNREDSat-1. Tuyên bố chung lần này tiếp tục đề cập dự án cung cấp và phóng vệ tinh quan sát Trái đất VNREDSat-2 với sự hỗ trợ của các công cụ tài chính Pháp. Nếu nhìn theo công thức hợp tác mới, điều Việt Nam cần không chỉ là có thêm một vệ tinh. Một dự án không gian sẽ tạo giá trị lớn hơn nhiều nếu cùng với vệ tinh là quá trình đào tạo kỹ sư, tiếp nhận và từng bước làm chủ công nghệ, xử lý dữ liệu, phát triển các ứng dụng và hình thành doanh nghiệp cung cấp dịch vụ dựa trên dữ liệu không gian.

Tại Hội nghị Thượng đỉnh, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đề xuất cùng Pháp, Liên hợp quốc, ASEAN và các đối tác nghiên cứu hình thành mạng lưới "Không gian vì Phát triển và Khả năng chống chịu", trong đó Việt Nam sẵn sàng trở thành điểm kết nối tại Đông Nam Á. Việt Nam không chỉ muốn tiếp nhận công nghệ mà bắt đầu tìm kiếm một vai trò trong các mạng lưới hợp tác và quản trị công nghệ mới.

Trụ cột công nghệ phải tạo ra năng lực công nghệ

Tuyên bố chung xác định khoa học - công nghệ là một trụ cột hợp tác và nêu khá cụ thể các lĩnh vực ưu tiên gồm có AI, bán dẫn, lượng tử, kỹ thuật số, công nghệ sinh học, công nghệ năng lượng và biển, giao thông thông minh. Đây có thể là một trong những thay đổi có ý nghĩa dài hạn nhất đối với cấu trúc quan hệ Việt - Pháp. Trong nhiều năm, văn hóa, giáo dục, y tế và hợp tác phát triển tạo nên những nét đặc trưng của quan hệ hai nước. Nhưng việc đưa khoa học - công nghệ lên vị trí cao hơn khiến quan hệ Việt - Pháp gắn trực tiếp với bài toán năng suất, năng lực cạnh tranh và mô hình phát triển của Việt Nam.

Chuyển giao không chỉ là mua một thiết bị hiện đại. Một công nghệ chỉ thực sự tạo ra giá trị lâu dài khi phía Việt Nam có thể hiểu, vận hành, bảo trì, cải tiến và từng bước phát triển tiếp công nghệ đó. Bởi vậy, thước đo tốt nhất của hợp tác công nghệ không phải Việt Nam mua được bao nhiêu công nghệ, mà sau hợp tác Việt Nam tự làm được thêm những gì. Một dự án chuyển giao chỉ có giá trị khi kết quả là sự xuất hiện một thế hệ kỹ sư mới, một phòng thí nghiệm mới, những nhà cung cấp Việt Nam mới và năng lực nghiên cứu mới, dự án đó đã tạo ra giá trị vượt xa khoản đầu tư ban đầu.

Một trong những văn kiện được trao trong chuyến thăm là Bản ghi nhớ về thành lập Trường Công nghệ Đường sắt thuộc Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải. Việt Nam đang chuẩn bị bước vào một chu kỳ đầu tư rất lớn cho hạ tầng đường sắt. Một quốc gia có thể mua hạ tầng, nhưng không thể mua năng lực công nghiệp. Năng lực công nghiệp chỉ có được trên cơ sở tích lũy thông qua đào tạo, nghiên cứu, thực hành và sự tham gia của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi cung ứng. Bởi vậy, việc gắn một dự án công nghệ với một cơ sở đào tạo nhân lực có thể trở thành mô hình đáng nghiên cứu cho những lĩnh vực khác như: hàng không, bán dẫn, năng lượng, lượng tử hay không gian vũ trụ cũng vậy... vì quan trọng là công nghệ phải đi cùng con người.

Việt Nam không chỉ là một thị trường

Công thức hợp tác mới còn có ý quan trọng về "Cung ứng khu vực và toàn cầu" hàm ý rằng vị trí của Việt Nam không chỉ là nơi tiếp nhận công nghệ hay thị trường tiêu thụ sản phẩm Pháp. Việt Nam có thể trở thành một cứ điểm sản xuất và kết nối của doanh nghiệp Pháp với ASEAN và rộng hơn là Châu Á. Việt Nam có một lợi thế đáng kể vì nằm ở một trong những khu vực kinh tế năng động nhất thế giới, có mạng lưới hiệp định thương mại tự do rộng và ngày càng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng quốc tế. Không đơn thuần là thị trường, Pháp còn là một thành viên chủ chốt của Liên minh Châu Âu nên có thể trở thành một "cầu nối" để Việt Nam kết nối sâu hơn với hệ sinh thái công nghiệp, công nghệ, nghiên cứu và tiêu chuẩn của Châu Âu.

EVFTA đã tạo nền tảng quan trọng cho thương mại, nhưng giá trị lớn hơn của quan hệ với Châu Âu trong giai đoạn tới không nên chỉ được đo bằng việc Việt Nam xuất khẩu thêm bao nhiêu hàng hóa mà là Việt Nam tham gia được bao nhiêu vào chuỗi giá trị, mạng lưới nghiên cứu và hệ sinh thái công nghệ Châu Âu. Nếu kết nối được hai chiều này, Pháp và Châu Âu nhìn Việt Nam như một điểm kết nối với Châu Á, đồng thời Việt Nam nhìn Pháp như một điểm kết nối với hệ sinh thái công nghệ Châu Âu - công thức hợp tác mới sẽ có nền tảng kinh tế rõ ràng hơn.

Lấy công nghệ, tri thức và năng lực phát triển làm nền tảng

Chuyến thăm Pháp lần này cho thấy quan hệ hai nước đang có cơ hội chuyển sang một logic hợp tác mới: Từ mua bán sản phẩm sang liên kết chuỗi giá trị; Từ tiếp nhận công nghệ sang cùng xây dựng năng lực; Từ đào tạo nói chung sang đào tạo cho những ngành chiến lược; Từ quan hệ song phương Việt - Pháp sang kết nối Việt Nam sâu hơn với hệ sinh thái tri thức và công nghệ Châu Âu; Và từ coi Việt Nam là một thị trường sang coi Việt Nam là một mắt xích của mạng lưới cung ứng khu vực và toàn cầu. Vì thế, "Công nghệ Pháp - sản xuất Việt Nam - cung ứng khu vực và toàn cầu" có thể trở thành một công thức đáng chú ý cho giai đoạn mới của quan hệ hai nước. Mục tiêu để Việt Nam không chỉ nơi sản xuất bằng công nghệ của người khác mà là thông qua hợp tác, Việt Nam có thể cùng nghiên cứu, cùng thiết kế, cùng sản xuất và cùng tạo ra giá trị. Đó mới có thể là đích đến dài hạn của một quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện lấy công nghệ, tri thức và năng lực phát triển làm một trong những nền tảng của mình.

Hai biểu tượng của chiều sâu quan hệ Việt - Pháp

Ngày 10/9 tại Paris, Tổng thống Emmanuel Macron đã trao Huân chương Đại thập tự Bắc đẩu bội tinh, cấp cao nhất của Huân chương Bắc đẩu bội tinh, phần thưởng quốc gia cao quý nhất của Cộng hòa Pháp tặng Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Sự kiện thể hiện sự coi trọng của Nhà nước Pháp đối với người đứng đầu Đảng, Nhà nước Việt Nam và đối với quan hệ Việt - Pháp.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron

Cùng ngày, Pháp đã trao trả cho Việt Nam một trống đồng Đông Sơn có niên đại hơn 2.000 năm. Tuyên bố chung Việt - Pháp chính thức ghi nhận việc trao trả hiện vật này trong khuôn khổ cam kết của hai nước về chống buôn bán trái phép tài sản văn hóa.