Ai sẽ trả tiền cho báo chí, xuất bản: Google hay ChatGPT?

AI lấy dữ liệu từ đâu?

Cuối năm 2023, ngành báo chí Canada đạt được điều mà nhiều nhà xuất bản trên thế giới chờ đợi suốt gần một thập niên. Sau nhiều tháng đối đầu căng thẳng, Google đồng ý chi khoảng 100 triệu đôla Canada mỗi năm cho các tổ chức, cơ quan báo chí trong nước, theo khuôn khổ Đạo luật tin tức trực tuyến (ONA - Online News Act). Đây được coi là bằng chứng rằng các chính phủ hoàn toàn có thể buộc nền tảng công nghệ chia sẻ giá trị kinh tế thu được từ nội dung báo chí, xuất bản.

Nhưng ngay khi thỏa thuận đó được ký kết, một câu hỏi khác bắt đầu xuất hiện tại các diễn đàn chính sách quốc tế. Câu hỏi đó không còn xoay quanh Google hay Facebook, mà hướng về các hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi cách người đọc tiếp cận thông tin mỗi ngày - dữ liệu của nó được lấy từ nguồn báo chí, xuất bản.

Tại Việt Nam, sự thay đổi này không chỉ là chuyện của thế giới. Ở nước ta, các công cụ tìm kiếm phổ biến nhất hiện nay là Google. Đến năm 2026, Google đã tiến xa hơn với việc tích hợp sâu kỷ nguyên AI vào kết quả tìm kiếm thông qua tính năng AI Overviews và trợ lý Gemini.

AI có trả tiền cho nguồn dữ liệu họ lấy?

Tiếp theo là Microsoft Bing đã có một bước nhảy vọt kể từ khi Microsoft tích hợp ChatGPT của OpenAI vào hệ thống. Trong năm 2026, Bing trở thành người bạn đồng hành thông minh, giúp người dùng tổng hợp câu trả lời thay vì chỉ đưa ra danh sách các đường link. Ngoài ra còn có Coccoc luôn thuộc top công cụ tìm kiếm phổ biến nhất hiện nay nhờ thói quen của người dùng. Đây không chỉ là một trình duyệt mà còn là công cụ tìm kiếm tối ưu với ngôn ngữ tiếng Việt và còn nhiều nền tảng khác nữa.

Theo báo cáo của Decision Lab công bố năm 2025, 78% người Việt Nam được khảo sát đã sử dụng ít nhất một công cụ AI trong 3 tháng gần nhất. ChatGPT chiếm 81% trong số người dùng AI, 37% cho biết họ sử dụng AI để cập nhật thông tin phục vụ công việc. Những con số này chưa cho phép kết luận rằng AI đang thay thế báo chí, nhưng cho thấy việc tìm kiếm thông tin của người Việt đang dịch chuyển nhanh chóng sang AI. Một câu hỏi đặt ra: Các công cụ tìm kiếm này lấy dữ liệu từ đâu, họ có trả bản quyền cho báo chí, xuất bản trong nước?

Có ý kiến cho rằng để bảo vệ bản quyền báo chí, Việt Nam cần hình thành Liên minh báo chí Việt Nam để kích hoạt "News Value Index" - hệ thống định giá AI, để buộc các gã khổng lồ công nghệ phải trả tiền cho kho dữ liệu tri thức họ đang "xài chùa" ở nước ta từ báo chí đến các tác phẩm xuất bản.

Cuộc chiến buộc các nền tảng số trả tiền cho báo chí bắt đầu từ một lập luận tương đối đơn giản: các tòa soạn đầu tư, trả tiền lương, tiền nhuận bút phóng viên, biên tập viên, hệ thống xác minh và hoạt động điều tra để tạo ra nội dung gốc (tin tức, bài báo điều tra, phóng sự...), trong khi Google và Facebook thu lợi (qua quảng cáo) từ việc phân phối nội dung đó mà không trả phí tương xứng.

Úc là quốc gia đầu tiên hành động với cuộc chiến này. Năm 2021, Bộ quy tắc thương lượng truyền thông tin tức (NMBC - News Media Bargaining Code) sử dụng luật cạnh tranh để buộc các nền tảng phải đàm phán với nhà xuất bản, báo chí. Liên minh Châu Âu (EU) thúc đẩy "quyền liên quan" (Related Rights) dành cho báo chí thông qua Chỉ thị bản quyền năm 2019. Canada ban hành Đạo luật Tin tức Trực tuyến vào năm 2023.

Kết quả không đồng nhất. Tại Australia, Google chủ động ký thỏa thuận song phương với các nhà xuất bản lớn nhất, nhưng lại để phần lớn báo chí địa phương ngoài dòng tiền bồi hoàn. Tại Canada, Meta đáp trả bằng cách chặn toàn bộ tin tức khỏi Facebook và Instagram. Dữ liệu sau đó cho thấy mức độ tương tác của người dùng trên nền tảng hầu như không suy giảm, điều đó đặt ra câu hỏi về sức mạnh thương lượng thực sự của báo chí khi đối tác có thể rời bỏ tin tức mà không chịu tổn thất đáng kể.

Các khung thương lượng này được thiết kế cho một thế giới nơi Google Search và Facebook - cổng chính dẫn người đọc đến bài báo, thông tin xuất bản. Nhưng ngay khi các cơ chế đó bắt đầu vận hành, bản chất của việc khai thác giá trị báo chí đã bắt đầu thay đổi.

Cơ chế khai thác mới

Sự khác biệt giữa nền tảng và AI không chỉ là kỹ thuật mà là kinh tế. Khi Google hiển thị đường link tin tức, tòa soạn vẫn có lợi khi có nhiều cơ hội nhận lượt truy cập. Khi ChatGPT trả lời câu hỏi của người dùng bằng thông tin tổng hợp từ nhiều nguồn báo chí, xuất bản, nhu cầu thông tin được đáp ứng trước khi độc giả nhìn thấy tên một cơ quan báo chí. Không có lượt nhấp, không có quảng cáo, không có doanh thu cho người sản xuất nội dung gốc.

Bên cạnh đó, các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM - Large Language Model) như GPT-4 được huấn luyện trên hàng triệu bài báo mà không cần giấy phép. Google AI Overviews, tính năng hiển thị câu trả lời do AI tạo ra ngay phía trên kết quả tìm kiếm, đang thu hẹp thêm ngay cả lượt nhấp truyền thống mà báo chí vẫn nhận được từ trang tìm kiếm. Chính sự thay đổi này đã buộc nhiều quốc gia đi đầu bắt đầu thiết kế lại các công cụ mà họ vừa xây dựng.

Tháng 3/2024, Cơ quan cạnh tranh Pháp phạt Google 250 triệu EUR. Khoản phạt này không liên quan đến đường link tin tức trên trang tìm kiếm. Google bị phạt vì không minh bạch trong việc sử dụng nội dung báo chí để huấn luyện mô hình AI tạo sinh (Generative AI), và vì không cung cấp cơ chế từ chối hiệu quả cho các nhà xuất bản. Đây là lần đầu tiên một cơ quan quản lý kết nối "quyền liên quan" của báo chí với AI, đánh dấu ranh giới giữa hai thế hệ của cuộc chiến bản quyền tin tức.

Một tháng sau, Hiệp hội báo chí Đan Mạch thông báo với OpenAI: Đàm phán tập thể với toàn bộ báo chí Đan Mạch, hoặc đối mặt với kiện tụng. Đây không phải mô hình thỏa thuận song phương với vài tờ báo lớn. Đan Mạch áp dụng cơ chế cấp phép tập thể mở rộng (ECL - Extended Collective Licensing), trong đó một tổ chức đại diện đàm phán nhân danh toàn bộ hệ sinh thái báo chí, bao gồm cả những tòa soạn quá nhỏ để tự thương lượng.

Tại Australia, chính phủ đang đề xuất một loại thuế doanh thu áp dụng cho các nền tảng lớn, bất kể nền tảng có hiển thị tin tức hay không. Mức thuế có thể lên đến 2,25% doanh thu tại nước Australia. Cơ chế này được thiết kế để vô hiệu hóa chiến lược mà Meta đã dùng ở Canada: Không thể tránh nghĩa vụ tài chính bằng cách đơn giản rút tin tức khỏi nền tảng.

Mỗi cơ chế mới nhắm vào một điểm yếu cụ thể mà thế hệ trước để lộ. Cấp phép tập thể giải quyết vấn đề phân mảnh, khi chỉ những tờ báo lớn mới được hưởng lợi từ thỏa thuận song phương. Thuế doanh thu tách rời khỏi việc hiển thị tin tức giải quyết chiến lược rút lui của nền tảng. Yêu cầu minh bạch AI giải quyết vấn đề khai thác vô hình. Điểm chung quan trọng nhất: Tất cả đều mặc định rằng các công ty AI nằm trong phạm vi thương lượng, không chỉ nền tảng phân phối.

Việt Nam bước vào cuộc chiến này khác biệt so với các quốc gia đi trước. Khi Úc ban hành Bộ quy tắc thương lượng vào năm 2021, ChatGPT chưa tồn tại. Khi Canada thông qua Đạo luật Tin tức Trực tuyến, AI tạo sinh mới chỉ bắt đầu thu hút sự chú ý của công chúng.

Cuộc tranh luận trong nước hiện nay vẫn tập trung chủ yếu vào mô hình nền tảng. Việc cần nhất là sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) cụ thể hơn, nhắm vào nghĩa vụ của Google và Meta khi khai thác nội dung báo chí. Báo chí trong nước thường dùng cụm từ "xài chùa bản quyền" để mô tả tình trạng này. Các mô hình của Úc, Canada và EU cần được tham chiếu để có hướng đi đúng đắn nhất, hiệu quả nhất.

Trong khi đó, thị trường cấp phép AI quốc tế đang lặp lại một mô hình quen thuộc. OpenAI đã ký thỏa thuận song phương với News Corp, AP, Axel Springer, The Atlantic - những nhà xuất bản lớn có sức mạnh đàm phán. Phần còn lại của hệ sinh thái báo chí, đặc biệt ở các nước đang phát triển, hầu như chưa được tiếp cận. Cấu trúc bất bình đẳng giữa báo lớn và báo nhỏ, vốn đã xuất hiện trong thời kỳ nền tảng đang được tái sản xuất trong kỷ nguyên AI.

Điều 14 Luật SHTT Việt Nam cũng đã xác định tác phẩm báo chí là một trong những loại hình được bảo hộ quyền tác giả. Luật cũng quy định: "Cơ quan báo chí và nhà báo có quyền sở hữu tài sản đối với tác phẩm của mình và được quyền thỏa thuận, nhận chi trả tiền bản quyền khi các tổ chức, nền tảng công nghệ sử dụng lại nội dung của họ”.

Nhưng thực tế hiện Việt Nam vẫn chưa cam kết với mô hình cụ thể nào với các nền tảng công nghệ sử dụng lại nội dung của mình. Các quốc gia từng là hình mẫu cho Việt Nam đang mở rộng phạm vi khung thương lượng của họ sang AI. Việt Nam cũng cần làm như vậy.

Cuối năm 2023, ngành báo chí Canada ăn mừng một thành quả được chờ đợi từ lâu khi Google đồng ý chi khoảng 100 triệu đôla Canada mỗi năm cho các tổ chức, cơ quan báo chí trong nước, theo khuôn khổ Đạo luật tin tức trực tuyến (ONA - Online News Act). Từ đó, nhiều quốc gia đã bắt đầu thiết kế lại chính những cơ chế mà thành quả của Canada làm nền tảng.

Đối với Việt Nam, điều đó không có nghĩa là bài học từ Australia hay Canada đã hết giá trị, những bài học đó cần được tham khảo để hình thành cơ chế bản quyền cho chính mình.