Bài 3: "Liên minh ma quỷ” đã lách luật ra sao?

Hệ sinh thái gian lận ba tầng

Nhìn từ bên ngoài, các đơn vị bị khởi tố ngày 16/5/2026 tưởng chừng hoạt động độc lập: BH Media là công ty truyền thông số, Lululola và Mây Sài Gòn là đơn vị tổ chức sự kiện, còn Trung tâm Giọng ca để đời của ca sĩ Quang Lập là một kênh sản xuất nội dung âm nhạc bolero. Tuy nhiên, khi đặt các hành vi bị cáo buộc cạnh nhau, một kiến trúc cấu kết ba tầng hiện ra rõ nét. Mỗi tầng khai thác một lỗ hổng khác nhau, cùng hướng về một mục tiêu là thu lợi từ âm nhạc mà không trả một đồng tác quyền nào cho người sáng tạo.

Thủ đoạn của nhóm này bắt đầu từ tầng thứ nhất: Chiếm đoạt quyền sở hữu từ gốc. Ca sĩ Quang Lập và Trung tâm Giọng ca để đời bị cáo buộc sử dụng hợp đồng để chuyển hóa quyền "cho phép sử dụng tác phẩm" thành "chuyển nhượng quyền tác giả”. Nhiều nhạc sĩ tố cáo họ ký vào văn bản tưởng là hợp đồng biểu diễn, nhưng thực chất đã mất hoàn toàn quyền sở hữu ca khúc. Khi chính tác giả muốn hát lại bài của mình và đăng tải trên YouTube, họ nhận được thông báo vi phạm bản quyền từ BH Media, công ty bản quyền được Quang Lập ủy quyền.

Buổi làm việc của VCPMC ngày 28/10/2021 với các nhạc sĩ bị BH Media "nhận vơ” chủ sở hữu bản quyền trên YouTube. Ảnh tư liệu VCPMC

Tầng thứ hai là xác lập và khai thác bản quyền trên nền tảng số. Sau khi có được quyền sở hữu hoặc quyền ủy quyền, các tác phẩm được chuyển cho BH Media để xác lập Content ID trên YouTube. BH Media với tư cách nhà vận hành mạng đa kênh (MCN) đã đưa bản ghi âm vào cơ sở dữ liệu của YouTube. Từ thời điểm đó, hệ thống tự động quét toàn bộ nền tảng và bất kỳ video nào có âm thanh tương đồng đều bị gắn cờ vi phạm, toàn bộ doanh thu quảng cáo từ video đó chảy về phía BH Media. Chính tác giả sáng tạo ra giai điệu, nếu không đăng ký bản ghi riêng từ trước, sẽ bị coi là "vi phạm bản quyền" ngay trên kênh YouTube và tác phẩm của họ.

Liên minh này còn tiến xa hơn với tầng thứ ba là khai thác trực tiếp qua biểu diễn thương mại. Song song với luồng kỹ thuật số, các đơn vị như Lululola, Mây Sài Gòn và 1900 Group tổ chức hàng trăm show nhạc thương mại bán vé, sử dụng ca khúc có bản quyền mà không xin phép và không trả tác quyền cho VCPMC. Trong năm 2024, riêng Mây Lang Thang vi phạm tại hơn 300 chương trình và Lululola tại hơn 200 chương trình. Khi VCPMC yêu cầu thanh toán, các đơn vị này hoặc im lặng, hoặc đưa ra mức giá thấp hơn biểu phí hợp lý và từ chối đàm phán.

Sự kết hợp của ba tầng này tạo nên một cơ chế khép kín: nguồn thu từ âm nhạc - dù qua YouTube hay qua bán vé - đều được tối đa hóa về phía các đơn vị vi phạm, còn nhạc sĩ và tác giả gốc không chỉ mất doanh thu mà còn mất quyền kiểm soát tác phẩm của chính mình. Đây là lý do ngay cả Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), tổ chức đại diện cho quyền lợi nhạc sĩ cũng nhận định đây là hành vi "có hệ thống", "cố ý”, chứ không phải vô ý hay nhầm lẫn trong nhận thức pháp luật.

Một buổi biểu diễn do Lululola tổ chức

Ba nhóm quy phạm pháp luật bị xâm phạm

Phân tích pháp lý cho thấy, hành vi của nhóm BH Media đã vi phạm Luật Sở hữu trí tuệ đến mức đủ cấu thành tội phạm hình sự.

Thứ nhất, Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ về các hành vi xâm phạm quyền tác giả bao gồm việc sử dụng tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả, không trả tiền nhuận bút, thù lao và các quyền lợi vật chất khác. Khi BH Media xác lập Content ID lên 865 tác phẩm của hội viên Hội Nhạc sĩ Việt Nam mà không có ủy quyền hợp pháp từ đúng chủ sở hữu và thu doanh thu quảng cáo từ đó trong nhiều năm, họ đã vi phạm trực tiếp điều khoản này. VCPMC đã xác nhận điều đó bằng văn bản phản bác chính thức vào năm 2021, khẳng định: "Nội dung vi phạm không nằm ở bản ghi hay bài hát, mà ở việc sử dụng tác phẩm thuộc quyền quản lý của VCPMC mà không xin phép và không thanh toán bản quyền".

Thứ hai, quy định về quyền liên quan tại Điều 35 Luật Sở hữu trí tuệ xác lập quyền của nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình, đây là tấm bình phong pháp lý mà BH Media đã cố sử dụng để hợp thức hóa hành vi của mình. BH Media lập luận rằng họ chỉ quản lý "quyền liên quan đối với bản ghi" được Hồ Gươm Audio ủy quyền, chứ không xâm phạm "quyền tác giả” đối với tác phẩm. Tuy nhiên, khoản 2 Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ quy định rõ: quyền liên quan chỉ phát sinh khi bản ghi âm "không gây phương hại đến quyền tác giả”.

Khi BH Media dùng bản ghi để thu toàn bộ doanh thu từ chính video của tác giả gốc, người vừa là nhạc sĩ sáng tác vừa là chủ sở hữu bản ghi của mình, thì lập luận pháp lý của BH Media hiện rõ là sự ngụy biện, đánh tráo khái niệm để lách luật. Lá chắn "quyền liên quan" của BH Media không có cơ sở pháp lý bởi chính BH Media là bên chủ động cung cấp nội dung cho YouTube và tuyên bố quyền sở hữu trước.

Thứ ba, Điều 225 Bộ luật Hình sự về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan là cơ sở để C03 - Bộ Công an khởi tố vụ án hình sự. Điều khoản này được áp dụng khi hành vi xâm phạm mang tính thương mại, có quy mô lớn và thu lợi bất chính. Mức phạt với cá nhân có thể lên tới 3 năm tù và phạt tiền đến 300 triệu đồng. Với pháp nhân thương mại, mức phạt tiền có thể đến 3 tỷ đồng kèm đình chỉ hoạt động và tịch thu tài sản có được từ vi phạm. Đây là bước chuyển mang tính bước ngoặt: từ chỗ xử lý hành chính với mức phạt không đủ sức răn đe (tối đa 500 triệu đồng theo Nghị định 17/2023 với tổ chức), sang truy cứu trách nhiệm hình sự buộc thu hồi tài sản phát sinh từ hành vi phạm tội.

Gốc rễ của vấn đề BH Media không thể giải quyết chỉ bằng truy tố hình sự. Căn nguyên nằm ở chỗ không tồn tại một hệ thống đăng ký công khai nào cho phép bất kỳ ai tra cứu được: tác phẩm âm nhạc X đã được đăng ký Content ID bởi đơn vị nào, trên cơ sở ủy quyền của ai, trong phạm vi nào. Nếu Cục Bản quyền tác giả hoặc VCPMC xây dựng được một cơ sở dữ liệu minh bạch như vậy, tương tự như Copyright Offices Music Modernization Act của Mỹ, thì không chỉ hành vi của BH Media sẽ bị phát hiện sớm hơn nhiều, mà còn ngăn chặn từ đầu hàng chục đơn vị khác đang âm thầm làm điều tương tự.