Đồng Kèn - Tà Dơ ngày trở lại

Lưu giữ lịch sử dưới hình thức địa danh hóa

Trên bản đồ Hạt tham biện Tây Ninh vẽ năm 1896 thì khu vực (KV) Đồng Kèn - Tà Dơ thuộc về làng Lộc Ninh của Tổng Hàm Ninh Thượng. Từ điển địa danh hành chính Nam Bộ của Nguyễn Đình Tư viết: "Lộc Ninh thôn thuộc tổng Hàm Ninh, huyện Tân Ninh, phủ Tây Ninh, tỉnh Gia Định, triều Minh Mạng. Trải qua triều Thiệu Trị, Tự Đức đổi thuộc tổng Hàm Ninh Thượng, cùng huyện. Đầu Pháp thuộc vẫn tổng cũ, đặt thuộc Hạt Thanh tra Tây Ninh. Từ ngày 01/01/1900 thuộc tỉnh Tây Ninh. Thập niên 20 của thế kỷ XX thuộc quận Thái Bình, cùng tỉnh. Từ 1942 đổi thuộc quận Châu Thành, cùng tỉnh. Sau 1956 gọi là xã, vẫn thuộc như cũ. Từ 1959 thuộc quận Phú Khương, cùng tỉnh. Sau 30/4/1975 thuộc huyện Dương Minh Châu, cùng tỉnh. Là tên xã hiện nay" (sđd, trang 625-626, NXB Chính trị Quốc gia 2008). Cũng xin nói thêm rằng, cái gọi là "xã hiện nay" như Nguyễn Đình Tư nói ở trên không liên quan gì đến xứ Đồng Kèn - Tà Dơ cả, bởi khi xây dựng hồ Dầu Tiếng thì cả xã Lộc Ninh cũ đều chìm dưới đáy hồ, chính quyền tỉnh nhà quyết định di dời dân và lấy một số ấp của các xã Cầu Khởi, Truông Mít, Bến Củi để thành lập xã Lộc Ninh mới. Chính vì vậy mà xã Lộc Ninh của huyện Dương Minh Châu hiện nay cách rất xa Đồng Kèn - Tà Dơ và chẳng hề dính líu gì với KV này cả.

Đồng Kèn và Tà Dơ hiện là tên các ấp của xã Tân Thành, trong đó Đồng Kèn được chia làm hai là Đồng Kèn 1 và Đồng Kèn 2. Xét về nguồn gốc tên gọi thì các ấp này đều có nguồn gốc từ tiếng Khmer. "Tà” là ông, "Dơ” là tên riêng, người Khmer lấy tên người lập phum để gọi thành địa danh. Còn Đồng Kèn là dạng Việt hóa "Đơm Sleng" nghĩa là cây mã tiền, xưa KV này mọc nhiều loại cây trên, người Khmer lấy mộc danh làm địa danh. Trước đó KV này là những cái xóm nhỏ của bà con Khmer sinh sống. Trên bản đồ Hạt tham biện Tây Ninh 1896 còn ghi vị trí của ngôi chùa Khmer "Bo Vat Mum" ở cuối ấp Tà Dơ hiện nay. Thực ra đây không hẳn là ngôi chùa mà là loại nhà Rôn Bon dùng để làm đám cúng các lễ hội theo phong tục người Khmer. Sau này do nước hồ dâng cao, ngôi nhà làm đám cúng đã sập đổ, dấu vết nền cũ ngày nay vẫn còn ở cuối bến Sân Chầu.

Nói về địa danh Sân Chầu, đó là di tích khi chúa Nguyễn Ánh bị quân Tây Sơn truy đuổi đã chạy lên Tây Ninh. Những nơi mà Nguyễn Ánh và thuộc hạ hội với nhau về sau được gọi là Sân Chầu. Trong cuốn Tây Ninh bên dòng lịch sử Miền Nam của Dương Công Đức có chép: "Trong thời gian tránh sự truy lùng của quân Tây Sơn, chúa Nguyễn Ánh đã nhiều lần chạy lên xứ Quang Hóa, Quang Phong, nay là Tây Ninh. Vì vậy trong dân gian Tây Ninh có nhiều sự tích về vua Gia Long thời kỳ này. Đầu tiên là những địa danh mang tên "Sân Chầu". Cho dù bị quân Tây Sơn truy lùng gắt gao, hàng ngày chúa Nguyễn vẫn tổ chức các buổi chầu, tập hợp văn võ bá quan để tâu tình hình và bàn việc quân cơ. Chỗ chầu không có nhà cửa cung điện gì, mà chỉ là khoảng đất trống trong rừng, tựa như cái sân... Những chỗ chúa tổ chức buổi chầu sau này được dân chúng gọi là "Sân Chầu" (sđd, trang 129, NXB Tri Thức 2019). Có thể nói những năm cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, khu Đồng Kèn - Tà Dơ chủ yếu là rừng già và đầm lầy, nhưng đã có người sinh sống và lưu giữ lịch sử bằng hình thức địa danh hóa. Thật đáng quý biết bao!

Nhà bia tưởng niệm các Anh hùng - Liệt sĩ tại trảng Đồng Rùm

Mảnh đất kiên trung, nghĩa tình

Trong kháng chiến chống Mỹ, Đồng Kèn - Tà Dơ chính là địa bàn đứng chân của Trung đoàn 2, đơn vị này đã phối hợp với Trung đoàn 16 tạo nên chiến thắng oanh liệt trước quân Mỹ ở trận Đồng Rùm trong Chiến dịch Junction City lịch sử. Sách Lịch sử Sư đoàn Bộ binh 9 (1965-2010) có chép: "Ngày 20 tháng 3, sau khi nghe trinh sát kỹ thuật báo cáo tình hình cụm quân Mỹ ở Đồng Rùm, Đảng ủy - Bộ Tư lệnh Sư đoàn hạ quyết tâm vận động tập kích quân Mỹ - ngụy ngay trong đêm 20 rạng ngày 21 tháng 3. Trung đoàn 2 đang đứng ở Tà Dơ cách Đồng Rùm 5km về phía Đông Nam vận động đột phá hướng chủ yếu. Trung đoàn 16 đứng cách Đồng Rùm 7km về phía Bắc, vận động đột phá hướng thứ yếu... Trong khi đó, Trung đoàn 16 hiệp đồng theo tiếng súng tập kích cụm quân Mỹ ở phía Bắc. Sau 3 giờ chiến đấu, bộ đội ta cơ bản diệt được Sở chỉ huy địch, diệt gần hết cụm quân Mỹ ở phía Nam, đánh thiệt hại cụm quân Mỹ ở phía Bắc trảng" (sđd, trang 105-106, NXB Quân đội Nhân dân tháng 8/2010).

Ngày nay trở lại Tà Dơ - Đồng Kèn, dấu tích chiến tranh xưa hầu như không còn nữa. Con đường 795 đã và đang mở rộng, nhựa hóa đến tận bến Sân Chầu. Những cụm dân cư thưa thớt, hiu hắt trước đây đã thay thế bằng hàng loạt nhà cửa khang trang. Người dân ở đây trồng mì và cao su kết hợp với việc bảo vệ rừng phòng hộ rất tốt. Một lợi thế khác ở KV này là sông nước 3 mặt nên việc khai thác thủy sản cũng là nghề chính của người dân. Bên cạnh đó, trong vài năm trở lại đây, bà con xây hồ nổi nuôi ba ba khá tốt. Cá tạp khai thác từ hồ Dầu Tiếng làm thức ăn cho ba ba cũng là một lợi thế lớn trong việc nuôi trồng thủy sản.

Trong vòng 10 năm trở lại đây, Việt kiều từ Campuchia về khu bến Tà Dơ định cư rất nhiều. Vấn đề này gây không ít khó khăn cho chính quyền và Nhân dân xã Tân Thành. Nhưng "máu chảy ruột mềm, lá lành đùm lá rách" luôn là đạo lý ngàn đời của dân tộc Việt Nam, ngoài việc cưu mang, cứu trợ, chính quyền địa phương còn xây nhà cửa giúp bà con Việt kiều có nơi ăn chốn ở đàng hoàng. Ngày 19/7/2017, Chương trình Quỹ Đạo Phật ngày nay thuộc chùa Giác Ngộ (TPHCM) đã kết hợp với UBND tỉnh Tây Ninh tổ chức lễ khởi công xây dựng 183 căn nhà tình thương tại ấp Đồng Kèn 2 với tổng kinh phí hơn 17 tỷ đồng. Có thể nói, việc thực hiện dự án này là chương trình ngoài mang ý nghĩa an sinh xã hội cho những hộ nghèo trở về từ Biển Hồ: tạo điều kiện cho con em của họ được học hành, có nghề nghiệp ổn định, giúp thay đổi tích cực cuộc sống của những gia đình ở đây, dự án còn giải quyết vấn nạn về môi trường sinh thái, bảo đảm an ninh nguồn nước cho các tỉnh, thành khác.

Trở lại Đồng Kèn - Tà Dơ là trở về với những dấu tích cũ của thời gian, trở về với mảnh đất nghĩa tình cưu mang những núm ruột xa xứ hồi hương và cũng là niềm hy vọng về ngày mai tươi sáng.