Sứ mệnh kết nối tri thức
với sự tham dự của hơn 150 nhà nghiên cứu, chuyên gia đầu ngành, giảng viên đại học, nghiên cứu sinh và sinh viên đến từ nhiều quốc gia có nền học thuật tiên tiến như Hoa Kỳ, Đức, Đan Mạch, Canada, Úc, Pháp, Cộng hòa Séc, Thụy Sỹ, Hà Lan, Nhật Bản, Israel... và Việt Nam, Hội thảo không chỉ là diễn đàn học thuật chất lượng mà còn đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc định vị diện mạo Nhân học Việt Nam trên bản đồ tri thức thế giới. Sự kiện đã nhận được sự đồng hành và tài trợ từ các định chế học thuật quốc tế uy tín gồm Quỹ Wenner-Gren, Đại học Yale (Mỹ), Đại học Copenhagen (Đan Mạch) và Đại học Bielefeld (Đức).
Diễn ra trong bối cảnh đặc biệt hướng tới kỷ niệm 25 năm thành lập ngành Nhân học trong hệ thống giáo dục đại học (2002–2026) và cột mốc 70 năm thành lập Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM, Hội thảo là dịp để nhìn lại một hành trình chuyển biến lịch sử khi đổi tên ngành học từ Dân tộc học sang Nhân học. Từ việc kế thừa nền tảng truyền thống vốn có nhiều nghiên cứu xoay quanh các chủ đề dân tộc thiểu số địa phương, Nhân học Việt Nam ngày nay đã dấn thân chuyển sang các đề tài mang đậm hơi thở đương đại như biến đổi khí hậu, đô thị hóa, dịch chuyển lao động, nhân học số và các xu thế toàn cầu hóa.
Các nhà khoa học trong và ngoài nước tại hội thảo
Điểm độc đáo tạo nên cảm xúc ấn tượng cho ngày khai mạc chính là sự hội ngộ của các thế hệ học giả, gợi nhắc đến hội thảo Nhân học Bình Châu diễn ra vào năm 2007 giữa Trường ĐH KHXH&NV và Đại học Toronto (Canada). Từ những ngày đầu đầy gian nan để mở ngành dưới sự tiếp sức từ các nguồn quỹ quốc tế tiêu biểu như Ford Foundation, tiếng nói của các nhà khoa học Nhân học thuộc nhiều thế hệ giờ đây đã mạnh mẽ và có vị thế hơn. GS. Lương Văn Hy (Đại học Toronto) đã đưa ra lời khẳng định đầy tự hào về năng lực nội sinh của thế hệ kế cận: "Chất lượng các luận án tiến sĩ nhân học được thực hiện tại Việt Nam hiện nay đã đạt trình độ cao, có thể đặt ngang hàng với luận án học thuật của các học viên tại một số trường đại học hàng đầu Châu Âu hay Bắc Mỹ”.
Tại diễn đàn, GS.TS. Ngô Thị Phương Lan - Hiệu trưởng Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM, đã gửi gắm thông điệp mạnh mẽ về tầm nhìn tương lai: "Chúng ta từng là một địa bàn nghiên cứu hấp dẫn trong mắt các học giả quốc tế. Hướng tới kỷ niệm 25 năm hình thành và phát triển ngành Nhân học, chúng ta có quyền và có trách nhiệm kỳ vọng lớn hơn. Mục tiêu hiện tại không dừng lại ở một "Nhân học về Việt Nam" theo góc nhìn tiếp nhận, mà phải là những đóng góp lý thuyết, phương pháp và khái niệm "từ Việt Nam cho Nhân học thế giới". Đây là trọng trách của thế hệ hôm nay và là đích đến của tương lai".
Đại diện đơn vị đăng cai địa điểm tổ chức, TS. Mai Minh Nhật, Hiệu trưởng trường Đại học Đà Lạt chia sẻ "Không gian Tây Nguyên mang thông điệp học thuật bởi nơi đây không đơn thuần là tọa độ địa lý, mà là một vùng văn hóa sống động. Gần một thế kỷ trước, đây là khu vực mà một số nhà Nhân học nước ngoài nổi tiếng như Georges Condominas hay Jacques Dournes đến nghiên cứu, sau đó viết nên những tác phẩm kinh điển cho kho tàng tri thức Nhân học. Sự cộng hưởng giữa triết lý giáo dục "Thụ nhân" (trồng người) của Đại học Đà Lạt và chất lượng học thuật của các viện nghiên cứu, trường đại học... phối hợp thực hiện chương trình đã tạo nên một không gian học thuật lý tưởng, nơi tri thức toàn cầu tìm thấy tiếng nói chung với bản sắc bản địa".
Những tiếng nói từ ngoại biên
xuyên suốt 3 ngày làm việc với 9 phiên chuyên đề độc lập và 34 báo cáo khoa học, cùng 6 triển lãm Poster, Hội thảo đã chọn lọc trình bày những tham luận tiêu biểu nhất, bộc lộ rõ năng lực lý giải thấu đáo các lát cắt của đời sống đương đại của các chuyên gia, nhà nghiên cứu, giảng viên giảng dạy...
Ngay sau phiên khai mạc, phiên 1 về chủ đề "Kiến tạo tri thức" đã nhanh chóng lan tỏa không khí học thuật với những trình bày của các học giả đi sâu vào lịch sử hình thành ngành Dân tộc học trước đây và Nhân học hiện nay. Những trình bày từ PGS. TS. Trương Văn Món (ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM) về nghiên cứu Tây Nguyên – miền Trung từ thời thuộc địa đến phi thực dân hóa, hay góc nhìn của TS. Peter Bille Larsen (ĐH Geneva, Thụy Sĩ) và PGS. TS. Hoàng Cầm (Viện Nghiên cứu Văn hóa) khi xem xét lại tính thuộc địa trong các bảo tàng hậu thuộc địa đã đặt ra những câu hỏi nền tảng về phương pháp luận. Bên cạnh đó còn có những phản tư về giới hạn của phương pháp nghiên cứu điền dã do TS. Phạm Thanh Thôi thực hiện, đã gợi mở những hướng đi mới cho nhân học Việt Nam trong việc phân định các khuôn mẫu lý thuyết phương Tây, từ đó có thể tự kiến tạo hệ tri thức bản địa mang tính độc lập cho hướng phát triển tiếp theo của ngành học tại Việt Nam.
Không bó hẹp trong không gian hàn lâm, các phiên thảo luận của các ngày làm việc đã chạm đến những mạch đập nóng hổi của thực tiễn xã hội. Ở phiên thứ hai "Sinh thái và môi sinh" (Ecology and living environment) do GS. TS. Ngô Thị Phương Lan chủ trì, các báo cáo đã bóc tách sự tương tác phức tạp giữa sinh kế cư dân và hiểm họa môi trường tại vùng cao Việt Nam. Từ câu chuyện văn hóa làng trong bối cảnh nông thôn mới của PGS. TS. Nguyễn Thị Phương Châm cho đến vai trò của đất đai dưới góc nhìn của TS. Nguyễn Công Thảo và TS. Emmanuel Pannier (Viện Nghiên cứu Phát triển Quốc gia Pháp), Nhân học đã chứng minh năng lực lý giải thấu đáo các lát cắt của đời sống.
Quang cảnh buổi khai mạc hội thảo. Ảnh: TUẤN VŨ
Tại phiên "Tiếp xúc văn hóa", hội trường thật sự hào hứng trước những nghiên cứu sắc sảo về lối sống và các loại hình du lịch đang nổi lên hiện nay. Từ câu chuyện thú vị mang tên "Karaoke trong Rừng Dừa: Du lịch sinh thái ở Hội An và những bất mãn" của GS. TS. Nir Avieli và PGS. TS. Rafi Grosglik, cho đến hiện tượng "Sống ảo và đi phượt: Hoài niệm ảo ở Đà Lạt" của GS. TS. Sarah G. Grant, các học giả đã chỉ ra cách công nghệ số và tâm thức tiêu dùng mới đang tái định hình không gian văn hóa bản địa cũng như cách con người hiện đại thương lượng và tạo dựng ký ức tập thể. Trình bày tính xác thực của du lịch hoài niệm, thực tiễn về hoạt động du lịch về nguồn của hai TS. Nguyễn Phương Thảo và TS. Nguyễn Thành Nam cho thấy những tiếp cận về các hình thức du lịch khác nhau với những vai trò và ý nghĩa của nó.
Bên cạnh đó, Hội thảo đã dành một không gian đối thoại đầy nhân văn tại phiên "Trung tâm hoá ngoại vi" nhằm tập trung vào mô hình xã hội bao trùm và các vấn đề bất bình đẳng. Trình bày của các diễn giả cho thấy những nghiên cứu dấn thân để có thể phác họa sâu sắc thân phận con người bên lề xã hội như câu chuyện cuộc đời và ký ức cộng đồng, hoặc góc nhìn đầy mới mẻ, nhân văn từ nghiên cứu "Bông Sisters và sự khước từ bị xóa bỏ: Các nghệ sĩ chuyển giới nữ trong các đoàn lô tô ở Việt Nam" của ThS. NCS. Dương Trần. Đặc biệt, Hội thảo còn dành thời gian trình chiếu những trích đoạn của hai bộ phim "Xa lạ là cái thường ngày" của đạo diễn Jean Lallier và "Những đứa trẻ trong sương" của đạo diễn Hà Lệ Diễm, cho thấy những góc nhìn khác nhau qua tiếp cận Nhân học hình ảnh.
Kết nối xuyên quốc gia tiếp tục được thể hiện tại phiên thảo luận về "Đời sống toàn cầu" và "Di dân từ Việt Nam sang Châu Âu". Những trải nghiệm sống đa dạng, sự thương lượng về "vị trí thuộc về" và khát vọng mưu cầu hạnh phúc của cộng đồng người Việt ở hải ngoại được mổ xẻ đa chiều qua các không gian xã hội đặc thù như ngôi chùa Việt tại Nhật Bản, cộng đồng di dân tại Berlin (Đức), hay những bất định của người lao động rời xứ từ vùng Nghệ - Tĩnh.
Đưa nhân học Việt Nam ra thế giới
chiều cùng ngày diễn ra phiên tổng kết và bế mạc Hội thảo dưới sự chủ trì của GS. TS. Erik Harms (Đại học Yale) cùng sự thảo luận của GS. TS. Nguyễn Thị Nguyệt Minh (Đại học Bielefeld), GS. TS. Ann Marie Leshkowich (Đại học Holy Cross) và TS. Trương Thị Thu Hằng (ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM).
Theo đúc kết từ Ban Tổ chức, trong khuôn khổ ba ngày làm việc, mặc dù các nội dung trình bày, thảo luận và trao đổi, hỏi đáp vẫn chưa thể bao quát hết mọi ngóc ngách của một ngành khoa học rộng lớn về con người, nhưng thành công lớn nhất của Hội thảo là đã quy tụ được một mạng lưới kết nối giữa các nhà khoa học trong và ngoài nước, các chuyên gia và những người trực tiếp tham gia vào hoạt động nghiên cứu và ứng dụng Nhân học.
Những kết quả học thuật đạt được tại 9 phiên chuyên đề không chỉ mang ý nghĩa lý thuyết thuần túy mà còn có giá trị thực tiễn sâu sắc, giúp các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về đặc thù văn hóa - xã hội của các cộng đồng, tăng cường hợp tác học thuật và phát huy vai trò của Nhân học trong việc lý giải các vấn đề đương đại, đóng góp thiết thực vào sự phát triển bền vững của xã hội.
Hội thảo khoa học quốc tế "Nhân học Việt Nam: tiếp cận toàn cầu" khép lại, nhưng những khát vọng và mạng lưới học thuật được khơi mở tại đây hứa hẹn sẽ đưa tiếng nói của Nhân học Việt Nam tự tin bước ra thế giới.