Răn đe kiểu "muỗi đốt trâu"
Theo công bố của Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), sau chiến dịch diễn ra từ ngày 15/4 đến 15/5, những con số được đưa ra thực sự gây ấn tượng: 62.052 cơ sở được kiểm tra, 5.749 cơ sở vi phạm (chiếm tỷ lệ hơn 9%), 22,4 tỷ đồng tiền xử phạt, 15 tấn thực phẩm không rõ nguồn gốc bị thu giữ, cùng 17 vụ việc chuyển sang Cơ quan điều tra.
Không thể phủ nhận rằng lực lượng chức năng đã rất nỗ lực. Song, nếu nhìn ở một góc độ khác, những con số ấy không phải là "chiến tích" để ăn mừng. Trái lại, chúng giống như một bản cáo trạng nghiệt ngã, phơi bày thực trạng an toàn thực phẩm vẫn nhức nhối sau bao nhiêu năm "ra quân" ầm ĩ.
Điểm đáng chú ý trong báo cáo không phải là con số 5.749 cơ sở vi phạm, mà là sự đối lập đến từ kết quả kiểm nghiệm. Cụ thể, trong 17.419 mẫu thử nhanh, có tới 1.330 mẫu không đạt (7,6%); nhưng khi đưa vào phòng thí nghiệm nơi có thể phát hiện các chất cấm ở nồng độ thấp, vi sinh vật nguy hiểm và các chỉ tiêu khó làm giả chỉ có 25/1.821 mẫu không đạt, tức 1,37%.
Lực lượng chức năng kiểm tra tại các cơ sở kinh doanh
Các lỗi như: không có giấy tờ chứng minh nguồn gốc, nhãn mác sai quy định, điều kiện vệ sinh cơ sở kém, dụng cụ bảo quản không đạt chuẩn. Đây là những vi phạm dễ thấy, dễ xử lý bằng mắt thường hoặc test nhanh, nhưng cần nhấn mạnh rằng chúng không phải là mối nguy trực tiếp và nguy hiểm nhất đối với sức khỏe người tiêu dùng.
Mối nguy thực sự đến từ các chất cấm, hóa chất bảo quản vượt ngưỡng, tồn dư kháng sinh, kim loại nặng, hay vi sinh vật gây bệnh. Và con số chỉ 1,37% mẫu không đạt trong phòng thí nghiệm cho thấy một điều: Các cơ sở vi phạm, đặc biệt là những cơ sở sản xuất, chế biến quy mô vừa và lớn, đã trở nên rất "tinh vi". Họ biết tháng hành động an toàn thực phẩm, cất giấu hàng thật, trưng bày hàng "sạch", hoặc dốc toàn lực làm vệ sinh cơ sở. Họ cũng hiểu rằng test nhanh chỉ phát hiện được một số chỉ tiêu cơ bản, còn muốn bắt được chất cấm thì cần thời gian, tiền bạc và quy trình phức tạp. Khoảng cách giữa 7,6% (test nhanh) và 1,37% (xét nghiệm phòng thí nghiệm) chính là khoảng cách giữa giữa "cảnh báo" và "xử lý triệt để”.
Trong tổng số 5.749 cơ sở vi phạm, chỉ có 3.687 cơ sở bị xử phạt tiền (chiếm khoảng 64%), với tổng số tiền 22,4 tỷ đồng. Tính bình quân, mỗi cơ sở vi phạm chỉ bị phạt khoảng 6 triệu đồng (nếu lấy tổng số phạt chia cho số cơ sở bị phạt), hoặc chưa tới 4 triệu nếu chia cho tổng số cơ sở vi phạm. Mức phạt này, nói thẳng, chỉ đủ làm "xót" một tiệm tạp hóa nhỏ lẻ, còn đối với các cơ sở sản xuất quy mô vừa và lớn, đó chỉ được coi như một khoản chi phí hoạt động.
Chỉ có 29 cơ sở bị đình chỉ hoạt động (0,5% tổng số vi phạm) và 7 cơ sở bị tước giấy chứng nhận (0,12%). Điều này đồng nghĩa với việc: phần lớn các cơ sở vi phạm, sau khi nộp phạt, vẫn tiếp tục được phép kinh doanh, vẫn tiếp tục bày bán thực phẩm, và rất có thể sẽ tái phạm trong những tháng tiếp theo.
Liệu 6 triệu đồng có đáng sợ bằng nguy cơ mất toàn bộ giấy phép kinh doanh? Liệu một bản án hình sự (dù là treo) có khiến chủ cơ sở phải nghĩ lại? Khi lợi nhuận từ việc trộn hàng giả, hàng kém chất lượng, thực phẩm không rõ nguồn gốc có thể lên tới hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng mỗi năm, mức phạt vài triệu chỉ như "muỗi đốt trâu". Đó cũng là lý do chỉ có 17 vụ được chuyển sang điều tra hình sự - một con số quá nhỏ so với quy mô 5.749 vi phạm.
Các cơ sở sản xuất 15 tấn da bì lợn không rõ nguồn gốc, hay hàng chục tấn xúc xích, thực phẩm đông lạnh bị thu giữ liệu có thể khẳng định họ chỉ vi phạm hành chính? Rõ ràng, nếu một cơ sở có hành vi "sản xuất, buôn bán thực phẩm giả mạo nhãn hiệu hoặc không bảo đảm an toàn thực phẩm với số lượng lớn", theo tinh thần Điều 317 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017), hoàn toàn có thể bị khởi tố mà không cần chờ hậu quả chết người. Thế nhưng, chỉ 17 vụ hình sự trong một chiến dịch toàn quốc cho thấy sự ngần ngại có thể do khó khăn trong giám định, do thiếu phối hợp giữa Thanh tra và Công an. Bất kể lý do nào, người tiêu dùng vẫn là người chịu thiệt.
Từ "tháng hành động" đến cuộc chiến 365 ngày
Chiến dịch 2026 là sự tham gia của các đoàn kiểm tra từ cấp xã, phường. Đây là chủ trương đúng đắn. Bởi các cơ sở vi phạm nhỏ lẻ, lò mổ gia công, quán vỉa hè, hàng rong... nằm rải rác khắp các xã, phường nơi chỉ có chính quyền cơ sở mới nắm rõ nhất. Với 3.392 đoàn kiểm tra từ cấp xã, có sự tham gia của Y tế, Công an, Công thương, đó quả là một mạng lưới dày đặc, lý tưởng để "đánh vào từng ngõ ngách".
Tuy nhiên, thực tế lại vận hành rất khác. Các đoàn kiểm tra cấp xã thường đối mặt với năng lực chuyên môn. Cán bộ y tế xã, cán bộ địa chính, Công an viên phần lớn chưa được đào tạo bài bản về an toàn thực phẩm, chưa thành thạo kỹ thuật lấy mẫu, bảo quản mẫu và xử lý tình huống. Họ được trang bị bộ test nhanh, độ nhạy và độ đạt hiệu không cao.
Các đoàn cấp xã thường chỉ được phạt hành chính ở mức thấp (vài trăm nghìn đến vài triệu đồng), không có quyền tịch thu số lượng lớn, không thể đình chỉ hoạt động lâu dài, chứ chưa nói đến chuyện chuyển điều tra hình sự. Hệ quả là, những đoàn kiểm tra cấp xã này, dù có mặt khắp nơi, thường chỉ dừng lại ở mức độ "nhắc nhở", "lập biên bản tuyên truyền", hoặc phạt "cảnh cáo" tượng trưng. Và một khi các cơ sở vi phạm đã hiểu rõ "năng lực" của đoàn kiểm tra xã, họ sẽ vô tư tái phạm ngay sau khi đoàn rời đi.
"Tháng hành động" chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó là một phần của chiến lược dài hơi, xuyên suốt, thay vì một đợt "cao điểm" rồi lại "xả hơi" trong những tháng còn lại. Để những con số như 5.749 cơ sở vi phạm không trở thành "thành tích" báo động năm này qua năm khác, cần thực hiện những giải pháp đồng bộ.
Tăng cường năng lực và thẩm quyền cho cấp xã. Không thể kỳ vọng một cán bộ y tế xã kiêm nhiệm 5-7 đầu việc khác nhau, có thể trở thành chuyên gia an toàn thực phẩm. Xây dựng lực lượng thanh tra chuyên trách an toàn thực phẩm được đào tạo bài bản, và có cơ chế hoạt động độc lập. Đồng thời, cho phép các đoàn cấp xã, phường được quyền lấy mẫu gửi giám định, được phạt đến mức tối đa theo khung hành chính và được chuyển hồ sơ sang Công an ngay khi có dấu hiệu hình sự.
Hình sự hóa mạnh mẽ các hành vi vi phạm, đặc biệt với thực phẩm không rõ nguồn gốc số lượng lớn. Chính phủ và Bộ Y tế cần ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết, trong đó quy định rõ: "Tàng trữ, buôn bán thực phẩm không rõ nguồn gốc với trọng lượng từ 500kg trở lên" có thể bị khởi tố tội "vi phạm quy định về an toàn thực phẩm" (Điều 317). Có như vậy, 15 tấn da bì lợn, xúc xích, thực phẩm đông lạnh bị thu giữ mới không chỉ dừng lại ở một biên bản xử phạt hành chính. Các cơ sở vi phạm sẽ phải tính toán rủi ro đến tù tội, chứ không chỉ là nộp phạt.
Công khai dữ liệu vi phạm theo thời gian thực. Thay vì một báo cáo tổng kết sau đợt cao điểm, cần xây dựng cổng thông tin quốc gia về an toàn thực phẩm, nơi người dân có thể tra cứu bất kỳ cơ sở kinh doanh ăn uống, sản xuất thực phẩm nào đã từng vi phạm. Nếu một quán ăn bị phát hiện dùng thực phẩm không rõ nguồn gốc, chỉ cần thông tin đó được công khai trên bản đồ số, khách hàng sẽ tự động tẩy chay. Sức mạnh của thị trường và danh tiếng đôi khi còn mạnh mẽ hơn cả án phạt.
Đã đến lúc thay đổi tư duy: không thể tiếp tục sống chung với thực phẩm "bẩn" bằng những đợt kiểm tra rồi để mọi việc trở lại như cũ. Một quốc gia muốn phát triển bền vững, trước hết người dân phải được ăn thực phẩm sạch. Không có "kiểm tra" nào có thể biện minh cho việc 5.749 cơ sở vẫn tồn tại song song với sức khỏe của 100 triệu người dân.
Cuộc chiến chống thực phẩm "bẩn", nếu không thắng thì tất cả chúng ta từ người tiêu dùng, nhà quản lý đến từng lực lượng chức năng đều là người thua.