Luật hóa "vùng xám"
Theo quy định tại Điều 14 của Luật Công nghiệp Công nghệ số, tài sản số là tài sản vô hình dưới dạng dữ liệu số có giá trị kinh tế, được bảo hộ theo pháp luật; còn tài sản mã hóa là loại tài sản số được tạo lập, phát hành và xác thực bằng công nghệ blockchain hoặc sổ cái phân tán. Luật có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, xác lập cơ sở pháp lý đầu tiên để quản lý, giao dịch, đánh thuế và bảo vệ nhà đầu tư đối với một loại tài sản mà trước đó vẫn thường bị gọi chung, mơ hồ, là "tiền ảo".
Trước khi có luật này, Bitcoin và các loại tiền mã hóa khác không được phân biệt rõ ràng về mặt pháp lý, và chính khoảng trống ấy từng là nơi những dự án như AntEx hay ONUS tận dụng để hoạt động trong ranh giới mập mờ giữa hợp pháp và bất hợp pháp.
Song song với luật, tháng 9/2025, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP về việc triển khai thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam, với thời hạn thí điểm kéo dài 5 năm. Theo nghị quyết này, Bộ Tài chính chủ trì, phối hợp Bộ Công an và Ngân hàng Nhà nước, lựa chọn tối đa 5 tổ chức được cấp phép cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa, với điều kiện được thiết kế rất khắt khe: vốn điều lệ tối thiểu 10.000 tỷ đồng và có sự tham gia của các tổ chức tài chính, công nghệ lớn. Ngưỡng vốn cao như vậy được xem là một hàng rào kỹ thuật để loại bỏ ngay từ đầu những mô hình mang bản chất "lùa gà” núp bóng công nghệ, vốn thường không có tiềm lực tài chính thực sự đứng sau.
Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) tại Trung tâm Tài chính quốc tế (IFC) mở ra cơ hội phát triển tài sản số
Tháng 01/2026, Bộ Tài chính chính thức mở cổng tiếp nhận hồ sơ của các doanh nghiệp đăng ký tham gia thí điểm vận hành sàn giao dịch tài sản mã hóa, theo Quyết định số 96/QĐ-BTC. Đến tháng 3/2026, Bộ Tài chính đã tiếp nhận 7 hồ sơ đề nghị cấp phép, gửi lấy ý kiến Bộ Công an và Ngân hàng Nhà nước, đồng thời loại 2 trong số đó ngay từ vòng đầu do không đáp ứng tiêu chuẩn. Đến tháng 5/2026, hai cái tên nổi bật trong số các hồ sơ còn lại là Công ty Cổ phần Sàn giao dịch Tài sản mã hóa Techcom (TCEX), thành lập tháng 5/2025 với sự tham gia sáng lập của TCBS và Công ty Cổ phần sàn giao dịch tài sản mã hóa Sacom (SCEX), đều đã hoàn tất vòng đánh giá đầu tiên.
Việc siết chặt điều kiện cấp phép diễn ra song song với hoàn thiện chính sách thuế. Tháng 3/2026, Bộ Tài chính ban hành Thông tư 32/2026/TT-BTC hướng dẫn thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế thu nhập cá nhân đối với giao dịch, chuyển nhượng, kinh doanh tài sản mã hóa. Từ ngày 01/7/2026, việc chuyển nhượng tiền số và tài sản số chính thức phải nộp thuế, đưa hoạt động này vào khuôn khổ nghĩa vụ tài chính tương tự các loại tài sản khác.
Bước ngoặt gần nhất của tiến trình luật hóa diễn ra vào ngày 16/7/2026, khi Chính phủ ban hành Nghị định số 284/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính về tài sản mã hóa và thị trường tài sản mã hóa, có hiệu lực từ ngày 01/9/2026. Đây được xem là văn bản đầu tiên quy định riêng về các hành vi vi phạm, mức xử phạt, thẩm quyền xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả trong lĩnh vực tài sản mã hóa tại Việt Nam.
Theo Nghị định 284, nhà đầu tư trong nước giao dịch tài sản mã hóa mà không thông qua tổ chức được Bộ Tài chính cấp phép có thể bị phạt từ 30 đến 50 triệu đồng; mức phạt tăng lên 70 đến 100 triệu đồng nếu giao dịch tài sản mã hóa chỉ được phép chào bán, phát hành cho nhà đầu tư nước ngoài. Đặc biệt, hành vi thu thập, tàng trữ, trao đổi, mua bán, tặng cho hoặc công khai trái phép dữ liệu, thông tin tài khoản tài sản mã hóa - loại hành vi gắn liền với nguy cơ giả mạo danh tính - có thể bị xử phạt từ 150 đến 200 triệu đồng.
Nghị định 284/2026/NĐ-CP có hiệu lực thi hành cho đến khi Nghị quyết 05/2025/NQ-CP hết hiệu lực, tức được thiết kế để đồng hành cùng toàn bộ giai đoạn thí điểm 5 năm của thị trường tài sản mã hóa. Nghị định 284 đánh dấu bước hoàn thiện khung pháp lý đầu tiên đối với thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam và quy định này không nhằm cấm giao dịch tài sản mã hóa mà hướng dòng tiền vào các tổ chức được cấp phép, đáp ứng yêu cầu về quản trị, quản lý tài sản khách hàng, an toàn hệ thống, phòng chống "rửa tiền" và bảo vệ nhà đầu tư.
Giao dịch tài sản số được luật hóa sẽ giúp triệt tiêu các hệ thống lừa đảo
Nghị định 284 cho thấy thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn phát triển tự phát sang quản lý có điều kiện, và khuyến cáo nhà đầu tư cần thay đổi tư duy, xem tư cách pháp lý của tổ chức cung cấp dịch vụ là tiêu chí đầu tiên trước khi mở tài khoản, thay vì chỉ nhìn vào lợi nhuận hay chi phí giao dịch.
Vẫn còn tranh thủ "lùa gà”
Dù khung pháp lý đã hình thành tương đối đầy đủ trên giấy, thực tế mạng xã hội trước thời điểm Nghị định 284 có hiệu lực vẫn tràn ngập lời mời mở tài khoản, nạp tiền và giao dịch tiền ảo, tiền số qua những nền tảng chưa được cấp phép, dưới các vỏ bọc quen thuộc như "AI trading", "copy trade" hay "robot giao dịch", vận hành qua các nhóm Telegram, Zalo hàng nghìn thành viên với kịch bản như nhau: chia sẻ kiến thức miễn phí, cho rút thử một khoản nhỏ để tạo niềm tin, rồi khuyến khích tăng vốn trước khi khóa tài khoản.
Bộ Công an cũng nhiều lần cảnh báo các đối tượng thường tiếp cận người dân qua mạng xã hội rồi từng bước dụ dỗ đầu tư tài chính, chứng khoán hoặc tiền ảo, trong đó các vụ PaynetCoin hay đường dây huy động vốn bằng tiền số tại Phú Thọ đều cho thấy mô hình lấy tiền người sau trả cho người trước vẫn tiếp diễn ngay trong giai đoạn chờ luật có hiệu lực đầy đủ.
Đáng chú ý hơn, ngay trong nội bộ tiến trình xây dựng chính sách, từng xuất hiện trường hợp người đứng đầu một mô hình sau này bị xác định có dấu hiệu lừa đảo lại, đồng thời là người tích cực tham gia vận động chính sách cho chính lĩnh vực đó. Điển hình là trường hợp người sáng lập ONUS từng giữ chức Phó Chủ tịch Liên minh Tài sản số Việt Nam và lập công ty riêng để xin tham gia chương trình thí điểm sàn tài sản số của Chính phủ. Điều này cho thấy việc có một khung pháp lý rõ ràng là điều kiện cần, nhưng chưa đủ nếu thiếu cơ chế giám sát hậu kiểm liên tục, thay vì chỉ dừng lại ở khâu thẩm định hồ sơ cấp phép ban đầu.
Từ vụ Canvanex mở đầu loạt bài đến những con số toàn cầu hàng chục tỷ USD, có thể thấy tiến trình luật hóa tài sản số tại Việt Nam - từ Luật Công nghiệp Công nghệ số, Nghị quyết 05/2025/NQ-CP đến Nghị định 284/2026/NĐ-CP là một nỗ lực thể chế hóa nhằm thay thế niềm tin cảm tính bằng những tiêu chí có thể kiểm chứng: giấy phép, vốn điều lệ, nghĩa vụ minh bạch và chế tài cụ thể cho từng hành vi vi phạm.
Thị trường tài sản mã hóa chính thức của Việt Nam dự kiến vận hành trong năm nay với một số sàn được cấp phép đầu tiên. Đây chính là bài kiểm tra thực sự cho khung pháp lý mới không nằm ở việc được viết chặt chẽ đến đâu trên giấy, mà nằm ở khả năng phát hiện và ngăn chặn kịp thời khi ranh giới ấy bị thử thách.
(CATP) Trong báo cáo Crypto Crime 2026, công ty phân tích blockchain hàng đầu thế giới Chainalysis ước tính có 17 tỷ USD đã bị đánh cắp qua các hình thức lừa đảo và gian lận tiền mã hóa trong năm 2025, trong đó các vụ lừa đảo mạo danh tăng đột biến tới 1.400% so với năm trước, còn lừa đảo sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) mang lại lợi nhuận gấp 4,5 lần so với các hình thức truyền thống.