Thiệt hại nặng nề
Nhìn dài hạn hơn, theo Công ty phân tích TRM Labs, tổng thiệt hại từ các vụ lừa đảo liên quan đến tiền mã hóa trên toàn cầu đã vượt mốc 53 tỷ USD chỉ tính từ năm 2023 đến nay, và con số thực tế được cho là còn lớn hơn nhiều vì phần đông nạn nhân không trình báo, do xấu hổ hoặc không biết phải báo với ai.
Những vụ án từ Canvanex, FTXF, Xintel đến AntEx, ONUS và Mr Pips cho thấy một công thức lừa đảo lặp đi lặp lại và một dòng tiền luôn tìm đường chảy về vàng, bất động sản, hàng hiệu. Nhưng bức tranh ấy không phải là câu chuyện của riêng Việt Nam. Đặt cạnh những con số toàn cầu, có thể thấy rõ hơn vì sao vấn nạn này khó bị dập tắt chỉ bằng những chiến dịch truy quét đơn lẻ. Vì vậy, câu trả lời cuối cùng phải đến từ một khung pháp lý đủ chặt chẽ để xóa sổ nạn lừa đảo tiền ảo.
Máy tính bị thu giữ trong vụ án Canvanex
Tại Mỹ, theo Trung tâm tiếp nhận khiếu nại tội phạm Internet (IC3) của Cục Điều tra Liên bang (FBI), thiệt hại từ các vụ lừa đảo đầu tư tài chính đã leo thang liên tục qua từng năm: từ 3,31 tỷ USD năm 2022 lên 4,57 tỷ USD năm 2023, rồi đạt 6,5 tỷ USD năm 2024. Đường biểu diễn đi lên đều đặn này cho thấy các biện pháp cảnh báo, khuyến cáo người dân vốn được nhiều quốc gia áp dụng trong nhiều năm qua chưa đủ sức làm chậm lại đà tăng trưởng của loại tội phạm này, ngay cả ở một thị trường tài chính có mức độ giám sát và nhận thức công chúng thuộc hàng cao nhất thế giới.
Không phải ngẫu nhiên khi các cơ quan điều tra quốc tế liên tục chỉ ra một khu vực địa lý cụ thể: Đông Nam Á, đặc biệt là tam giác Myanmar - Campuchia - Lào, đã trở thành trung tâm vận hành của ngành lừa đảo tiền ảo toàn cầu. Đây là khu vực tập trung nhiều tổ hợp lừa đảo trực tuyến quy mô lớn, sử dụng lao động cưỡng bức để vận hành các chiến dịch dụ dỗ đầu tư tiền ảo nhắm vào nạn nhân khắp thế giới, trong đó có không ít nạn nhân người Việt. Vị trí địa lý liền kề khiến Việt Nam vừa là nguồn cung nạn nhân, lại vừa là điểm trung chuyển của dòng tiền phi pháp trước khi được "rửa" qua các kênh tài chính chính thức.
Để hiểu vì sao lừa đảo tiền ảo "sống khỏe" lâu đến vậy tại Châu Á, cần nhìn lại giai đoạn 2017 - 2018, khi hình thức gọi vốn bằng phát hành token (Initial Coin Offering - ICO) bùng nổ khắp khu vực. Theo nghiên cứu của Satis Group, khoảng 80% các đợt ICO toàn cầu năm 2017 là lừa đảo, gây thiệt hại hàng tỷ USD và Châu Á là "sân chơi" chính của làn sóng này. Trung Quốc từng được xem là "cái nôi" của ICO trước năm 2017, chiếm tới 50% thị trường toàn cầu và nhanh chóng trở thành thiên đường cho các dự án lừa đảo nhờ quy định lỏng lẻo.
Tuy nhiên, sau lệnh cấm ban hành cùng năm, cơ quan chức năng Trung Quốc phát hiện có đến 421 dự án crypto giả mạo đang hoạt động. Một trong những vụ nổi bật nhất thời kỳ đó là dự án chuỗi cung ứng ACChain, huy động hơn 60 triệu USD trước khi lộ rõ bản chất trá hình dưới danh nghĩa "quốc tế hóa tài sản", nhưng thực chất là công cụ "rửa tiền".
Ở Đông Nam Á, dự án Dragon Coin (DRG) tại Thái Lan năm 2018 thu hút 320 triệu USD từ hàng nghìn nhà đầu tư với lời hứa token sẽ được dùng cho các sòng bạc kỹ thuật số, nhưng giá trị token nhanh chóng về gần bằng không. Tại Malaysia, đồng FRD của dự án Farad huy động 4 triệu USD năm 2017 nhưng không bao giờ cho ra được sản phẩm, khiến dự án chết yểu và nhà đầu tư trắng tay.
Điểm chung của những vụ việc này, theo phân tích được ghi nhận, nằm ở việc thiếu quy định pháp lý rõ ràng khiến nhà đầu tư không sở hữu bất kỳ quyền lợi thực chất nào và có thể mất trắng toàn bộ vốn nếu dự án thất bại hoặc không thực hiện đúng cam kết, trong khi tại các thị trường như Mỹ, việc xếp ICO vào diện phát hành chứng khoán buộc phải tuân thủ quy định nghiêm ngặt đã giúp bảo vệ nhà đầu tư tốt hơn trước tình trạng "lùa gà”.
Nhóm đối tượng dựng dự án "ma" về đồng tiền ảo DRK
Lời giải đến từ nền tảng pháp lý
Trong bức tranh khu vực và toàn cầu này, Việt Nam không đứng ngoài cuộc. Theo báo cáo của Chainalysis, giai đoạn 2021 - 2022, Việt Nam từng xếp thứ ba thế giới về khối lượng giao dịch tiền số và hiện có khoảng 17 triệu người sở hữu tiền mã hóa, với giá trị giao dịch vượt 100 tỷ USD mỗi năm, phần lớn thực hiện qua các sàn quốc tế như Binance. Việt Nam cũng nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ áp dụng crypto cao hàng đầu thế giới, xếp hạng ba toàn cầu về giao dịch ngang hàng (P2P), theo nhận định của các chuyên gia trong ngành.
Quy mô dòng tiền lớn như vậy, trong khi phần lớn hoạt động vẫn diễn ra trên nền tảng nước ngoài hoặc trong vùng xám pháp lý, đã tạo ra đúng loại môi trường mà những vụ án được nhắc đến ở các bài trước có thể sinh sôi. Nhà đầu tư đông đảo, thiếu kênh giao dịch chính thức được giám sát và gần như không có cơ chế bảo vệ khi xảy ra tranh chấp hay lừa đảo. Trong giai đoạn 2022 - 2024, khi Việt Nam chưa có hành lang pháp lý hoàn chỉnh cho tài sản số, việc huy động vốn, niêm yết token và bảo vệ người tham gia gần như không được kiểm soát, khiến trở thành "vùng xám" mà các dự án dễ lợi dụng, còn nhà đầu tư phải tự gánh chịu rủi ro.
Theo ghi nhận của Cục An toàn thông tin thuộc Bộ Thông tin và Truyền thông (cũ), trong năm 2024 đã tiếp nhận hơn 22.200 phản ánh về lừa đảo trực tuyến, trong đó hơn 80% liên quan đến chiếm đoạt tài sản qua các hình thức kỹ thuật số, bao gồm đầu tư tiền điện tử giả mạo. Báo cáo PwC Global Crypto Regulation 2025 nhận định khu vực ASEAN đang chứng kiến sự gia tăng quy định bảo vệ người dùng và xếp Việt Nam vào nhóm những nước tiến bộ nhất trong nửa đầu năm 2025 về mặt này.
Nhìn từ góc độ toàn cầu, có thể thấy rõ quy luật: ở những thị trường thiếu khung pháp lý rõ ràng thì bọn lừa đảo tiền ảo phát triển mạnh, bất kể quy mô nền kinh tế hay trình độ công nghệ của quốc gia đó. Cơn sốt ICO một thập niên trước tại Châu Á, làn sóng lừa đảo mạo danh và ứng dụng AI hiện nay trên toàn cầu, hay chuỗi vụ án tại Việt Nam được nhắc đến ở các bài trước của loạt bài này, đều xoay quanh cùng một lỗ hổng cốt lõi. Đó là rất ít tiêu chí khách quan giúp nhà đầu tư phân biệt giữa một dự án công nghệ thật và một cái bẫy tài chính, ngoài niềm tin cảm tính vào lời hứa lợi nhuận.
Sau nhiều năm để thị trường vận động trong vùng xám, Việt Nam đã bắt đầu một tiến trình luật hóa tài sản số, từng bước thay thế niềm tin cảm tính bằng những tiêu chí có thể kiểm chứng: giấy phép, vốn điều lệ, cơ chế công khai tài sản bảo đảm và chế tài xử phạt cụ thể. Nền tảng pháp lý được xây dựng từ Luật Công nghiệp Công nghệ số đến Nghị định 284/2026 mới nhất về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tài sản mã hóa, là giải pháp bảo vệ nhà đầu tư hiệu quả khi mọi dự án đều được minh bạch hóa.
Theo một chuyên gia, các thủ đoạn lừa đảo hiện nay rất đa dạng với nhiều cách phân loại khác nhau. Nhưng nhìn chung, phần lớn các vụ lừa đảo đều đi theo quy trình thao túng tâm lý tương đối giống nhau, có thể chia thành 3 dạng: giao dịch siêu lợi nhuận, lôi kéo bằng giao dịch rất nhỏ trong đám đông lớn và lợi nhuận rất cao từ chuỗi giao dịch không có sản phẩm thực tế, mọi lợi nhuận thường chỉ được hiện lên qua ứng dụng (app). Kẻ lừa đảo bắt đầu bằng việc tạo dựng mối quan hệ, tác động vào tâm lý nạn nhân bằng sự thân thiện, sự ngưỡng mộ đối với người thành đạt, hoặc lòng trắc ẩn. Khi nạn nhân tin tưởng, chúng giới thiệu các "cơ hội đầu tư nhỏ” với lợi nhuận cao. Sau vài lần thành công, nạn nhân sa vào vòng xoáy rồi dốc tiền vốn, tiền lời, thậm chí rủ thêm người quen tham gia.