Bài 4: Khi kim cương nhân tạo được phù phép thành tự nhiên

Gần đây, tại phòng thí nghiệm của Viện đá quý Hoa Kỳ (GIA) ở Dubai, bốn viên kim cương được gửi đến để cập nhật dịch vụ. Khi kiểm tra ban đầu, các chuyên gia nhận thấy kiểu chữ và vị trí khắc mã GIA không nhất quán, dấu hiệu cho thấy đây không phải là chứng nhận thật. Những viên đá giả đã được lựa chọn kỹ để khớp với các đặc điểm ghi trên báo cáo gốc, nhưng những khác biệt tinh tế về cấp màu, số đo và các đặc tính khác cuối cùng đã phơi bày sự lừa dối. Đáng chú ý nhất, trong khi toàn bộ kim cương trên báo cáo gốc được xếp loại type Ia, các viên đá gửi đến lại là type IIa - một điểm vênh mấu chốt giúp lật tẩy hành vi gian lận.

Cắt gọt khớp từng phần nghìn milimet

Điều khiến hình thức gian lận này nguy hiểm là mức độ tinh xảo của nó. Kẻ gian tìm mua những giấy chứng nhận GIA thật vốn được cấp cho kim cương tự nhiên chất lượng cao. Sau đó họ cắt gọt viên kim cương nhân tạo hoặc đã qua xử lý sao cho khớp chính xác với tỷ lệ, trọng lượng và cả những khuyết tật ghi trên chứng nhận thật, khiến việc phát hiện trở nên khó khăn.

Giám định kim cương

GIA từng công bố các ví dụ cụ thể cho thấy độ khớp đến mức nào. Một báo cáo đi kèm viên đá gửi đến để cập nhật là của một viên kim cương tự nhiên 3,078 carat, kích thước 9,33 - 9,38 x 5,74 mm, độ sạch IF, cấp màu G. Viên đá mới gửi đến lại là kim cương nhân tạo 3,075 carat, kích thước 9,39 - 9,41 x 5,76 mm - các số đo chỉ chênh nhau vài phần trăm milimet. Khi gặp những trường hợp như vậy, GIA ghi đè lên mã khắc giả, khắc số báo cáo mới và cụm từ "Laboratory-Grown" (kim cương nhân tạo) lên cạnh viên đá.

Trong một ví dụ khác được GIA công bố, viên đá đi kèm báo cáo gốc là kim cương tự nhiên type I, cấp màu E, độ sạch VVS2, mức cắt gọt Excellent. Còn viên gửi đến mang mã khắc giả lại là kim cương nhân tạo type IIa, cấp màu D, mức cắt gọt Very Good, đây rõ ràng là hai viên đá khác nhau. GIA lưu ý rằng chính vì những trường hợp này, đặc biệt trong giao dịch mà người mua chưa có quan hệ tin cậy với người bán, cần cập nhật lại báo cáo kiểm định trước khi hoàn tất mua bán.

Việc cắt gọt để khớp tuyệt đối đòi hỏi kỹ năng và độ chính xác cao, nên kẻ gian thường tập trung vào những viên kim cương lớn - từ 2 carat trở lên - nơi lợi nhuận tài chính đủ lớn để bù đắp công sức. Chính vì thế, các chuyên gia khuyến cáo với kim cương trên 2 carat hoặc khi có bất kỳ nghi ngờ nào, bước an toàn nhất là gửi viên đá đến phòng thí nghiệm để xác nhận trước khi thanh toán.

Vấn đề nằm ở chỗ việc phân biệt kim cương nhân tạo với kim cương tự nhiên bằng mắt thường hay bằng các dụng cụ thông thường của người bán lẻ gần như bất khả thi, vì bản chất hóa học và tinh thể hai loại này giống hệt nhau. Sự khác biệt chỉ bộc lộ qua thiết bị chuyên dụng và phân tích của phòng thí nghiệm, chẳng hạn việc xác định một viên đá thuộc type Ia hay type IIa như trong vụ việc tại Dubai. Người tiêu dùng gần như không có công cụ kiểm chứng và buộc phải tin vào giấy tờ, nhưng đây là thứ có thể làm giả dễ dàng.

Mã số khắc trên một viên kim cương

Kim cương "không có mã khắc"

Khoảng cách quá lớn giữa giá trị kim cương nhân tạo và kim cương tự nhiên là động cơ trực tiếp cho hành vi gian lận. Theo phân tích được đăng tải, kim cương nhân tạo hiện có giá chỉ khoảng 5 đến 10% so với kim cương khai thác từ mỏ. Một số kim cương nhân tạo đã đánh bóng được rao bán chỉ 15 USD/carat. Mức giảm giá này được thúc đẩy bởi năng lực sản xuất tăng mạnh ở Trung Quốc và sự cải tiến của công nghệ lò phản ứng. Khi chênh lệch giá lên tới hàng chục lần, việc "hô biến" một viên đá rẻ bèo thành khoản lợi khổng lồ đủ để người ta lao vào bất chấp hậu quả.

Nguồn cung dồi dào của kim cương nhân tạo là điều kiện nền cho hình thức gian lận này. Theo GIA, ước tính có khoảng 10.000 máy ép cao áp - cao nhiệt (HPHT) ở Trung Quốc đang sản xuất kim cương nhân tạo. Còn tại Ấn Độ, số lò phản ứng lắng đọng hơi hóa học (CVD) lên tới gần 7.000, sản xuất tới một triệu carat mỗi tháng và có kế hoạch tăng đáng kể. Chính GIA thừa nhận uy tín của mình khiến tổ chức này trở thành mục tiêu của gian lận. Khoảng 90% kim cương có báo cáo đã đi qua GIA và danh tiếng đó khiến chứng nhận GIA bị làm giả ngày càng nhiều hơn. Trước tình trạng này, từ đầu năm 2024 GIA công bố triển khai dịch vụ xác minh khắc số trong ngày, cho phép khách hàng đối chiếu nhanh một viên kim cương có mã khắc GIA với số giấy chứng nhận tương ứng. Lãnh đạo GIA khẳng định việc chống lại gian lận này là điều thiết yếu để bảo vệ công chúng và niềm tin của họ vào ngành đá quý.

Hai lớp lừa dối trong một viên đá

Hình thức gian lận này đã được ghi nhận ở nhiều nơi. Từ năm 2016, GIA điều tra việc một công ty có trụ sở tại New Delhi (Ấn Độ) rao bán trên nền tảng thương mại điện tử Alibaba những viên kim cương nhân tạo CVD được khắc mã số báo cáo GIA thật của kim cương tự nhiên. Công ty này tuyên bố có khả năng cung cấp tới 10.000 carat kim cương CVD mỗi tuần.

Máy sản xuất kim cương nhân tạo ở Trung Quốc. Ảnh: Xinhua

Đến tháng 8/2021, cảnh sát thành phố Surat (Ấn Độ) phát hiện một đường dây khắc mã giả liên kết kim cương chất lượng thấp với giấy chứng nhận GIA của những viên chất lượng cao. Khi được cảnh sát đề nghị hỗ trợ giám định, GIA Ấn Độ xác định phần lớn kim cương được khai là tự nhiên, chưa qua xử lý, thực chất đây là kim cương đã qua xử lý hoặc nhân tạo. Gần đây hơn, tháng 12/2025, GIA tiếp tục ghi nhận trường hợp cả kim cương tự nhiên lẫn nhân tạo được gửi đến với mã khắc giả, trong đó có viên kim cương CVD từng qua xử lý HPHT nhưng lại mang số khắc của một viên kim cương tự nhiên.

Một chi tiết đáng chú ý về nguồn cung được ghi nhận trong ngành. Theo phân tích của một chuyên gia, những cơ sở sản xuất kim cương nhân tạo nhận được yêu cầu cung cấp đá với kích thước, số đo và cấp độ cụ thể, kèm theo đề nghị giao viên đá mà không khắc mã số. Đây có thể là đầu vào của loại kim cương sau đó được dùng cho hoạt động gian lận. Ghi nhận này từ nguồn chuyên môn trong ngành cho thấy chuỗi cung ứng có thể bị lợi dụng ngay từ khâu đặt hàng.

Điều khiến hình thức gian lận này đặc biệt nguy hiểm với người tiêu dùng là nó kết hợp hai lớp lừa dối trong cùng một viên đá. Lớp thứ nhất nằm ở bản chất viên đá khi kim cương nhân tạo hoặc đã qua xử lý được bán như kim cương tự nhiên. Lớp thứ hai nằm ở giấy tờ với mã khắc và chứng nhận được làm sai lệch để hợp thức hóa lớp lừa dối thứ nhất. Người mua thông thường, dù có soi mã số trên viên đá và đối chiếu với giấy chứng nhận, vẫn có thể bị đánh lừa nếu mã khắc và giấy tờ được làm khớp với nhau. Đó chính là lý do vì sao các cảnh báo quốc tế đều nhấn mạnh một nguyên tắc: giấy chứng nhận dù mang tên tổ chức uy tín đến đâu cũng không thay thế được việc kiểm định độc lập chính viên đá thực tế trước khi giao dịch. Với thị trường Việt Nam - nơi vụ án 28.000 viên kim cương vừa phơi bày lỗ hổng ở chính khâu giám định - nguyên tắc này càng trở nên cần thiết, không thể bỏ qua.

Bài 3: Khi viên đá quý trở thành "tiền mặt không dấu vết"

(CATP) Trong báo cáo chuyên đề "Rửa tiền và tài trợ khủng bố thông qua kinh doanh kim cương", Lực lượng Đặc nhiệm hành động tài chính (FATF - tổ chức liên chính phủ chống rửa tiền) phối hợp với nhóm Egmont gồm các đơn vị tình báo tài chính đã đưa ra một kết luận đáng chú ý. Theo đó, giao dịch kim cương có thể đạt giá trị từ hàng chục triệu đến hàng tỷ USD, khiến ngành này dễ bị lợi dụng để "rửa" những khoản tiền rất lớn.