(CATP) Loạt bài "Bóng tối kim cương" được khép lại với phân tích bốn mô hình quản lý được đánh giá là hiệu quả, đại diện cho bốn vị trí khác nhau trong chuỗi giá trị kim cương, đó là: Trung tâm giao dịch (Bỉ), trung tâm chế tác - giao dịch (Israel), khu tự do thương mại tích hợp (UAE) và quốc gia sản xuất đầu nguồn (Botswana).
Bốn mô hình quản lý được đánh giá cao
Ở Antwerp (Bỉ), nơi được xem là kinh đô kim cương của thế giới, mỗi lô kim cương thô và đã chế tác đi qua thành phố này đều phải được kiểm tra vật lý và đăng ký tại một cơ quan chuyên trách. Antwerp xử lý khoảng 86% giao dịch kim cương thô toàn cầu và 50% kim cương đã chế tác, với tổng giá trị giao dịch hàng năm khoảng 48 tỷ euro qua hơn 1.600 công ty.
Điểm cốt lõi của mô hình trung tâm giao dịch (Bỉ) nằm ở hai trụ cột. Thứ nhất là Diamond Office - cơ quan hải quan chuyên trách của chính phủ, kiểm tra và đăng ký toàn bộ mọi lô kim cương xuất, nhập qua Antwerp. Thứ hai là bốn sàn giao dịch chính thức được quản lý, nơi mọi giao dịch đều có cơ chế phân xử tranh chấp ràng buộc về mặt pháp lý. Bỉ cũng đang nâng chuẩn ở khâu minh bạch nguồn gốc. Từ ngày 01/01/2026, theo quy định của Liên minh Châu Âu (EU), nhà nhập khẩu kim cương đã chế tác vào EU phải đính kèm một "Tuyên bố thẩm định nguồn gốc kim cương" trong tờ khai hải quan, tránh trộn lẫn kim cương không rõ xuất xứ với hàng có thể truy xuất. Nhà nhập khẩu không chỉ tự khai mà phải chứng minh được điều mình khai là đúng và sẵn sàng cho việc kiểm tra ngẫu nhiên tại Diamond Office.
Nếu như Bỉ chú trọng quản lý xuất xứ thì Israel kiểm soát danh tính chặt chẽ. Diamond Exchange (IDE) tại Ramat Gan là sàn giao dịch kim cương lớn và uy tính nhất thế giới. Đây là một tổ chức tư nhân vận hành như cơ quan cung cấp toàn bộ những gì một nhà giao dịch cần để hoạt động an toàn và hợp pháp, bao gồm an ninh, quy định và trung gian hòa giải. Khu phức hợp này gồm bốn tòa nhà chọc trời nối liền bằng các cây cầu trên cao: Tháp Maccabi, Tháp Shimshon, Tháp Noam và Tháp Kim cương, hoạt động như một thành phố thu nhỏ, có ngân hàng, bưu điện, dịch vụ chuyển phát ngay trong khuôn viên, với hơn 1.500 công ty và khoảng 15.000 lao động, xuất khẩu khoảng 5 tỷ USD kim cương mỗi năm.
Một cửa hàng kim cương ở Antwerp (Bỉ), nơi được xem là thủ phủ kim cương thế giới. Ảnh: Xinhua
Do tính chất nhạy cảm và an ninh cao, mọi khách vào sàn đều phải cung cấp hộ chiếu để nhận dạng, dấu vân tay và ảnh để sử dụng cho nhận diện khuôn mặt. Bên cạnh đó, hệ thống còn có chức danh "Diamond Controller" - quan chức nhà nước phụ trách giám sát ngành kim cương, phối hợp với IDE. Mô hình ở Israel kết hợp giữa một sàn giao dịch tư nhân với một cơ quan giám sát nhà nước.
Mô hình linh hoạt hơn là Dubai Multi Commodities Centre (DMCC) của UAE, thành lập năm 2002 và quản lý sàn kim cương Dubai. Giá trị giao dịch kim cương thô và đã chế tác qua sàn Dubai đã tăng từ 3,6 tỷ USD năm 2003 lên 23 tỷ USD năm 2019. DMCC đầu tư vào hệ thống tích hợp hải quan, xác minh chứng từ và đào tạo nhân sự để bảo đảm chứng nhận Kimberley Process đi kèm các lô kim cương thô được đối chiếu với cơ sở dữ liệu quốc tế. Hệ thống này được các đoàn thanh tra của Kimberley Process đánh giá định kỳ và UAE duy trì vị thế thành viên tuân thủ.
Tuy nhiên, mô hình Dubai cũng bị giới nghiên cứu chỉ ra mặt trái. Báo cáo của tổ chức nghiên cứu IPIS (Bỉ) lưu ý rằng, Dubai thu hút doanh nghiệp bằng những điều kiện mà Antwerp không thể và sẽ không bao giờ cung cấp, như ưu đãi thuế 50 năm, mức giám sát chính phủ hạn chế và thủ tục mở văn phòng nhanh chóng. Báo cáo cảnh báo rằng, việc dịch chuyển giao dịch sang các trung tâm có mức giám sát lỏng hơn có thể dẫn đến việc quản lý ngành kim cương toàn cầu bị nới lỏng, đồng thời gây thêm khó khăn cho việc phát hiện và truy tố các mạng lưới buôn lậu.
Khác với ba trung tâm giao dịch và chế tác nói trên, Botswana đại diện cho mô hình quản lý từ đầu nguồn. Đây là quốc gia sản xuất kim cương lớn nhất thế giới theo giá trị. Cơ chế cốt lõi là liên doanh 50-50 giữa tập đoàn De Beers và Chính phủ Botswana (công ty Debswana) khai thác mỏ. Từ năm 2011, theo thỏa thuận tiếp thị mới, De Beers phải chuyển toàn bộ khâu phân loại và sắp xếp kim cương từ London về Gaborone (thủ đô Botswana), đồng thời nhường 10 - 15% sản lượng cho chính phủ bán độc lập qua công ty nhà nước Okavango Diamond Company. Tuy nhiên, chính sách bắt buộc chế tác nội địa của Botswana vẫn có ngoại lệ khiến kim cương Botswana vẫn có thể được đưa sang Ấn Độ, Thái Lan để cắt mài mà không qua nhà máy trong nước.
Kỹ thuật viên cắt kim cương nhân tạo. Ảnh: Xinhua
Ba yêu cầu quản lý cần thiết lập
Đối chiếu bốn mô hình, dù không có công thức chung, có thể nhận diện ba yêu cầu quản lý cần tuân thủ. Thứ nhất là một cơ quan hoặc tổ chức trung gian có thẩm quyền, mang tính bán công và tách biệt khỏi doanh nghiệp kinh doanh như Diamond Office của Bỉ, Diamond Controller của Israel hay DMCC do Chính phủ Dubai lập ra. Điều này khác hẳn với tình huống một đơn vị giám định vừa thực hiện chức năng giám định độc lập, vừa có liên hệ với hoạt động kinh doanh cùng ngành, tình huống mà cơ quan điều tra đã chỉ ra trong vụ án tại Việt Nam, khi PNJ-LAP theo quy định không được phép kinh doanh các sản phẩm do chính mình kiểm định nhưng vẫn bị cá nhân lợi dụng làm trái.
Thứ hai là sàn giao dịch chính thức có cơ chế xác thực danh tính và trọng tài giải quyết tranh chấp ràng buộc pháp lý như 4 sàn tại Antwerp, IDE tại Ramat Gan, Dubai Diamond Exchange tại Dubai. Kinh nghiệm này cần rút ra với thị trường Việt Nam: chưa có sàn giao dịch hay bảng giá niêm yết chung và cam kết mua bán lại phần lớn chỉ là thỏa thuận miệng, không được ràng buộc bằng cơ chế pháp lý.
Thứ ba là yêu cầu minh bạch nguồn gốc ngay từ khâu nhập khẩu, như "Tuyên bố thẩm định nguồn gốc" mà EU và Antwerp áp dụng từ đầu năm 2026, buộc nhà nhập khẩu phải chứng minh chứ không chỉ tự khai. Việt Nam hiện đã là thành viên Quy chế Chứng nhận quy trình Kimberley và áp dụng khung này cho kim cương thô qua cơ chế cấp giấy chứng nhận của Bộ Công Thương, nhưng vẫn còn khoảng trống nằm ở khâu kim cương đã chế tác lưu thông nội địa.
Vụ án đường dây buôn lậu hơn 28.000 viên kim cương với doanh thu ước tính 280 tỷ đồng không chỉ là một chuyên án hình sự thành công của Công an tỉnh Thanh Hóa và Công an TPHCM. Đây còn là lát cắt cho thấy những khoảng trống mà thị trường kim cương Việt Nam đang đối mặt như rủi ro về tính xác thực và nguồn gốc của viên đá, rủi ro từ chính khâu giám định, rủi ro về thanh khoản và cam kết pháp lý. Rộng hơn nữa là nguy cơ bị lợi dụng cho buôn lậu và "rửa tiền" mà các tổ chức quốc tế đã nhiều lần cảnh báo.
Kinh nghiệm từ Antwerp, Ramat Gan, Dubai và Gaborone cho thấy không có mô hình nào hoàn hảo tuyệt đối. Yêu cầu quan trọng trong quản lý là phải xây dựng được một lớp giám sát độc lập, có thẩm quyền và minh bạch lên trên các giao dịch giá trị cao. Với một thị trường đang lớn nhanh nhưng còn thiếu khung thể chế tương xứng, đó là hướng đi mà các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cả người tiêu dùng Việt Nam cần hướng tới.
(CATP) Một hình thức gian lận đang ngày càng tinh vi và lan rộng toàn cầu, đó là sử dụng kim cương nhân tạo hoặc kim cương tự nhiên đã qua xử lý để "phù phép" thành kim cương tự nhiên chưa qua xử lý, rồi bán với giá cao gấp nhiều lần. Đây cũng chính là dạng thủ đoạn mà cơ quan điều tra cáo buộc trong vụ án đường dây 28.000 viên kim cương tại Việt Nam, khi đối tượng bị cho là mua kim cương có thông số không trùng khớp với giấy kiểm định GIA rồi mài mã, cấp giấy mới để bán kiếm lời.
VĂN TOÀN - ĐỨC VINH - MẠNH DUY