Tháng 9/2025, sau thông tin về sự cố dữ liệu tại Trung tâm Thông tin tín dụng quốc gia Việt Nam (CIC), Phòng Cảnh sát hình sự Công an TPHCM cảnh báo nhiều kịch bản lừa đảo có thể xuất hiện khi tội phạm nắm trong tay dữ liệu cá nhân. Một cuộc gọi giả danh ngân hàng trong trường hợp này có thể kèm theo họ tên, số điện thoại, thông tin tín dụng hoặc những dữ kiện cá nhân đủ để tạo dựng lòng tin, từ đó khiến nạn nhân mất cảnh giác. Sự việc cho thấy một thực tế đáng lưu ý: trong xã hội số, dữ liệu vừa là nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển, vừa trở thành mục tiêu để tội phạm tìm cách chiếm đoạt, khai thác và sử dụng vào các hoạt động vi phạm pháp luật.
Dữ liệu cá nhân, tổ chức - hàng hóa có giá trị
Lừa đảo trên không gian mạng đang thay đổi cùng với khả năng thu thập, ghép nối và phân tích dữ liệu. Nếu trước đây, kẻ gian thường phát tán cùng một nội dung đến hàng loạt người, thì nay chúng có thể xây dựng kịch bản cho từng nhóm, thậm chí từng cá nhân. Người có nhu cầu vay vốn có thể nhận lời mời "xóa nợ xấu"; khách hàng ngân hàng bị yêu cầu "xác minh tài khoản"; phụ huynh nhận tin nhắn liên quan đến học phí hoặc thông báo về tai nạn. Thông tin càng trùng khớp với thực tế, khả năng nạn nhân mất cảnh giác càng lớn.
Mối nguy không nhất thiết nằm ở một mẩu thông tin riêng lẻ. Họ tên hay số điện thoại, nếu đứng một mình, có thể chưa gây hậu quả lớn. Nhưng khi số căn cước, địa chỉ, tài khoản ngân hàng, nơi làm việc, lịch sử tín dụng, thông tin người thân và thói quen sử dụng dịch vụ được ghép nối, tội phạm có thể dựng nên một "hồ sơ số" khá chi tiết về nạn nhân. Từ đó, chúng lựa chọn đúng vai để giả danh, đúng thời điểm để tiếp cận và đánh trúng tâm lý để gây sức ép, dẫn dắt người bị hại chuyển tiền hoặc cung cấp thêm thông tin bảo mật.
Quy mô mua bán dữ liệu trái phép cho thấy đây không còn là nguy cơ nhỏ lẻ. Theo Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, trong 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng chức năng phát hiện, xử lý 56 vụ việc liên quan đến mua bán trái phép dữ liệu cá nhân, với hơn 110 triệu bản ghi bị thu thập và giao dịch trái phép. Con số này không đồng nghĩa với 110 triệu người, bởi một cá nhân có thể xuất hiện trong nhiều tập dữ liệu khác nhau. Tuy nhiên, số liệu cho thấy dữ liệu cá nhân đã trở thành một loại "hàng hóa" có giá trị đối với tội phạm.
Học viên Trường Đại học An ninh Nhân dân hỗ trợ CATP số hóa hồ sơ nghiệp vụ. Ảnh: NGUYỄN TRANG
Từ dữ liệu cá nhân đến bài toán an ninh quốc gia
Nếu chỉ nhìn dữ liệu dưới góc độ thông tin cá nhân, chúng ta mới chỉ thấy một phần của vấn đề. Trong xã hội số, dữ liệu gắn với hoạt động của cơ quan nhà nước, ngân hàng, bệnh viện, trường học, giao thông, năng lượng, viễn thông, thương mại và chuỗi cung ứng. Sự cố xảy ra tại một hệ thống phục vụ hàng triệu người hoặc có kết nối với các hoạt động thiết yếu hoàn toàn có thể lan sang nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội.
Tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng ngày 07/02/2026, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang cho biết Đại hội XIV lần đầu tiên chính thức xác lập quan điểm về an ninh toàn diện, đặt yêu cầu bảo đảm an ninh xuyên suốt các lĩnh vực phát triển, từ kinh tế, tài chính, dữ liệu, môi trường, năng lượng đến an ninh số và những lĩnh vực mới nổi.
Điểm cốt lõi là an ninh và phát triển không phải hai mục tiêu đối lập. Phát triển nhanh cần một môi trường ổn định, an toàn và đáng tin cậy; ngược lại, phát triển tạo thêm nguồn lực để củng cố năng lực bảo vệ. Khó thúc đẩy kinh tế số nếu doanh nghiệp luôn lo ngại dữ liệu bị đánh cắp; khó mở rộng dịch vụ công trực tuyến nếu người dân nghi ngại thông tin cá nhân bị sử dụng sai mục đích; và càng khó xây dựng nền quản trị dựa trên dữ liệu nếu dữ liệu thiếu chính xác hoặc hệ thống thường xuyên gián đoạn.
Ngày 04/7/2026, tại Phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 6 và Hội nghị trực tuyến Chính phủ với các địa phương, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh phải coi "dữ liệu, an ninh mạng và chủ quyền số là hạ tầng an ninh mới của quốc gia", đồng thời yêu cầu xây dựng hạ tầng dữ liệu quốc gia sạch, liên thông, an toàn, phục vụ quản trị, phát triển kinh tế và cung cấp dịch vụ công.
Cách đặt vấn đề này cho thấy dữ liệu đã vượt khỏi vai trò của một nguồn thông tin phục vụ công nghệ để trở thành một thành tố trực tiếp của năng lực quản trị, năng lực cạnh tranh và sức chống chịu của quốc gia. Khi dữ liệu ngày càng tham gia sâu vào mọi hoạt động của đời sống, bảo vệ dữ liệu không còn chỉ là yêu cầu về kỹ thuật hay quyền riêng tư, mà đã trở thành một bộ phận của bảo đảm an ninh quốc gia và tạo dựng nền tảng cho phát triển bền vững.
Hành lang pháp lý đang được hoàn thiện
Nhận thức mới về dữ liệu đang từng bước được thể chế hóa trong hệ thống pháp luật. Luật Dữ liệu số 60/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, tạo khuôn khổ chung về xây dựng, phát triển, bảo vệ, quản trị, xử lý và sử dụng dữ liệu số. Từ ngày 01/1/2026, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 tạo thêm lớp bảo vệ đối với quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân. Từ ngày 01/7/2026, Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo đảm an ninh trên không gian mạng và các hệ thống thông tin.
Ngày 15/9/2026, Thường trực Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội tổ chức phiên họp thẩm tra sơ bộ dự án Luật An ninh dữ liệu. Đây vẫn là dự án luật đang trong quá trình xem xét. Việc tiếp tục xây dựng đạo luật chuyên biệt cho thấy yêu cầu bảo vệ dữ liệu ngày càng được đặt rõ hơn trong nhiệm vụ bảo đảm an ninh quốc gia.
Nhìn tổng thể, dữ liệu vừa là nguồn lực phục vụ phát triển, vừa gắn với quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức và là thành tố cần được bảo vệ để duy trì an ninh, trật tự, khả năng vận hành ổn định của xã hội. Ba yêu cầu này cần được giải quyết đồng bộ trong cùng một hệ thống quản trị.
Bảo đảm an toàn không có nghĩa là hạn chế kết nối hay giữ dữ liệu càng kín càng tốt. Giá trị của dữ liệu nằm ở khả năng được khai thác đúng mục đích, đúng thẩm quyền, qua đó giảm thủ tục, nâng cao chất lượng dịch vụ và hỗ trợ ra quyết định. Vì vậy, vấn đề không chỉ là "có chia sẻ dữ liệu hay không", mà là chia sẻ dữ liệu nào, cho ai, phục vụ mục đích gì, trong bao lâu và ai chịu trách nhiệm khi dữ liệu bị sử dụng sai mục đích.
Một hệ thống quản trị dữ liệu hiệu quả phải bảo đảm người không có nhiệm vụ không thể tiếp cận, người có thẩm quyền chỉ sử dụng trong phạm vi cần thiết; mọi hoạt động truy cập có thể ghi nhận, kiểm soát và truy vết; dữ liệu quan trọng được bảo vệ tương xứng với mức độ rủi ro. Khi xảy ra sự cố, phải xác định được trách nhiệm và có phương án kịp thời để hạn chế thiệt hại.
Niềm tin số - tài sản của một siêu đô thị
Với TPHCM, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi Thành phố đang chuyển mạnh sang mô hình quản trị dựa trên dữ liệu. Ngày 05/3/2026, UBND Thành phố ban hành Khung kiến trúc dữ liệu và Khung quản trị, quản lý dữ liệu, hướng tới xây dựng một nền tảng thống nhất, đồng bộ, liên thông giữa các cơ quan nhà nước và kết nối với các hệ thống dữ liệu quốc gia. Tháng 4/2026, Thành phố tiếp tục triển khai Chương trình phát triển Chính phủ số, định hướng đến năm 2030 vận hành chính quyền số trên nền tảng dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.
Dữ liệu sẽ tham gia ngày càng sâu vào giải quyết thủ tục hành chính, quản lý giao thông, đất đai, y tế và hỗ trợ công tác điều hành. Nhưng Thành phố càng phụ thuộc vào dữ liệu, yêu cầu về tính chính xác, toàn vẹn và an toàn càng cao. Người dân sử dụng dịch vụ trực tuyến vì tin rằng thông tin của mình được bảo vệ; doanh nghiệp kết nối với các hệ thống công vì tin rằng bí mật kinh doanh được tôn trọng; cơ quan quản lý chỉ có thể đưa ra quyết định chính xác khi dữ liệu đầy đủ, tin cậy và không bị can thiệp trái phép.
Bởi vậy, bảo vệ dữ liệu cuối cùng không chỉ là chống mất cắp thông tin hay bảo vệ máy chủ. Mục tiêu lớn hơn là duy trì niềm tin của xã hội vào môi trường số. Khi người dân tin tưởng, họ sẵn sàng sử dụng dịch vụ số; khi doanh nghiệp tin tưởng, họ mạnh dạn đầu tư, kết nối và chia sẻ nguồn lực; khi cơ quan nhà nước có dữ liệu an toàn, chính xác và được khai thác hiệu quả, năng lực quản trị cũng được nâng lên.
Đối với một siêu đô thị đang chuyển sang phương thức điều hành dựa trên dữ liệu, đây không còn là nhiệm vụ riêng của những người làm kỹ thuật. Khi dữ liệu trở thành "mạch máu số" của đô thị, bảo vệ dòng chảy ấy là trách nhiệm chung của cơ quan quản lý, lực lượng chuyên trách, doanh nghiệp và người dân.
Vấn đề đặt ra vì thế không chỉ là làm sao có nhiều dữ liệu hơn, mà còn là tổ chức các lớp bảo vệ như thế nào để dữ liệu được lưu thông nhanh, khai thác hiệu quả, phục vụ tốt hơn cho người dân và doanh nghiệp, nhưng vẫn bảo đảm an toàn trước những nguy cơ ngày càng phức tạp. Đây sẽ là một trong những điều kiện quan trọng để TPHCM xây dựng mô hình quản trị hiện đại, dựa trên dữ liệu nhưng lấy niềm tin và an toàn làm nền tảng.
Trung tá, TS. LÊ TIẾN THÀNH (Phó Trưởng Khoa - Trường Đại học An ninh Nhân dân)