Từ 3 bức ảnh rời rạc trên internet
Sáng 08/6, tại TPHCM, Ban Chỉ đạo Quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515) tổ chức hội thảo xác minh, kết luận thông tin mộ liệt sĩ tập thể được an táng tại khu vực Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán, nay là công viên Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng, TPHCM. Hội thảo do Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo 515, chủ trì. Tại đây, một bộ hồ sơ nghiên cứu kéo dài 8 năm - xây dựng chủ yếu từ việc phân tích 3 bức ảnh chiến tranh thu thập trên internet - đã được trình bày, đánh giá và trở thành cơ sở khoa học quan trọng để đi đến kết luận: khu vực công viên Lê Thị Riêng nhiều khả năng vẫn còn các rãnh mộ tập thể liệt sĩ chưa được khai quật.
Manh mối dẫn đến cuộc tìm kiếm xuất phát từ những bức ảnh tư liệu chiến tranh. Phát biểu tham luận tại hội thảo, Đại tá Bùi Yên Tĩnh, Phó Cục trưởng Cục Tác chiến, Bộ Tổng tham mưu, cho biết Tổ giúp việc trực tiếp cho Phó Thủ tướng Chính phủ đã tiếp nhận hồ sơ nghiên cứu, định vị khu vực các rãnh mộ liệt sĩ hy sinh trong trận Mậu Thân tại khu vực Chợ Lớn cuối tháng 01, đầu tháng 02/1968. Hồ sơ này do nhóm chuyên gia của kiến trúc sư (KTS) Nguyễn Xuân Thắng chủ trì xây dựng.
Bức ảnh tư liệu năm 1968 được Bộ Tư lệnh TPHCM công bố nhằm tìm nhân chứng phục vụ
quy tập hài cốt liệt sĩ khu vực Nghĩa địa Chí Hòa (tháp nước trong ảnh được cho là vẫn hiện diện sau gần 60 năm)
Nhóm nghiên cứu đã sử dụng rất nhiều chủng loại tư liệu khác nhau, từ ảnh hiện trường, không ảnh, ảnh vệ tinh, bản đồ trước và sau năm 1975, đến báo cáo quân sự, thông tin về việc giải tỏa Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán để xây dựng công viên Lê Thị Riêng, cũng như các nguồn tin từ cộng đồng và nhân chứng. Cụ thể, nhóm sử dụng 3 ảnh hiện trường, trong đó có 1 ảnh màu từ Hãng tin AP kèm chú thích; các ảnh vệ tinh DS và D3C chụp các năm 1968, 1969 và 1972 lưu trữ tại Viện Địa lý quốc gia Mỹ (USGS); bản đồ Đô thành Sài Gòn trước năm 1975; bản đồ TPHCM sau năm 1975 và nhiều nguồn dữ liệu khác.
Một điểm then chốt trong hồ sơ là việc nhóm nghiên cứu xâu chuỗi 3 bức ảnh hiện trường được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau trên internet. Bằng phương pháp xử lý ảnh, phân tích địa hình, địa vật, con người và các yếu tố đặc trưng trong ảnh, nhóm đã tìm mối tương quan để đi đến kết luận đây là 3 bức ảnh chụp cùng một khu vực, cùng một thời gian và cùng một sự kiện. Đây là điểm rất quan trọng về mặt kỹ thuật, bởi 3 bức ảnh ban đầu không liên quan đến nhau, được tìm ra ở các thời điểm khác nhau, từ các nguồn khác nhau. Bằng biện pháp kỹ thuật, nhóm đã chứng minh 3 bức ảnh thực sự liên quan đến nhau, cả về không gian, thời gian và sự kiện.
Bốn năm xác định vị trí chụp ảnh
Kết quả phân tích cho thấy 4 dãy nhà hai tầng khu cư xá và tháp nước trong ảnh hiện trường trùng khớp với không ảnh năm 1972 chụp khu vực Cư xá Bắc Hải, quận 10, Sài Gòn trước đây. Từ đó, nhóm nghiên cứu khẳng định các bức ảnh được chụp trong Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán, nay là công viên Lê Thị Riêng. Riêng quá trình trả lời câu hỏi 3 bức ảnh có phải được chụp tại khu vực công viên Lê Thị Riêng hay không, nhóm nghiên cứu đã mất 4 năm. Đó là một quá trình xâu chuỗi thông tin để loại trừ tất cả các khả năng và đi đến kết luận cuối cùng rằng bức ảnh này chụp tại Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán trước đây.
Ông Robert Ambrose Connor - cựu binh Mỹ tường thuật lại sự kiện tại sân bay Biên Hòa Ảnh: Báo QK7
Trên cơ sở nghiên cứu chú thích ảnh hiện trường của Hãng tin AP, phân tích ảnh, đối chiếu với tài liệu báo cáo quân sự từ nhiều nguồn, nhóm nghiên cứu xác định sự kiện trong ảnh diễn ra ngày 12/02/1968, vào khoảng 8 - 10 giờ sáng. Đây là thời điểm nằm trong giai đoạn cao trào của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 tại nội đô Sài Gòn - Gia Định.
Sau khi xác định được không gian, thời gian và sự kiện, nhóm nghiên cứu chuyển sang giai đoạn định vị vị trí cụ thể các rãnh mộ tập thể. Việc định vị được thực hiện trên cơ sở phân tích, đối khớp ảnh hiện trường, sử dụng tháp nước và các dãy nhà cư xá làm vật chuẩn, kết hợp phát hiện các xáo trộn bề mặt dạng rãnh trên ảnh vệ tinh. Nhóm tiếp tục xử lý, nắn không ảnh năm 1969, đối chiếu với ảnh vệ tinh năm 1972 để kiểm tra chéo các dấu hiệu bất thường. Các vị trí nghi ngờ sau đó được chuyển lên bản đồ Sài Gòn tỷ lệ 1/10.000 năm 1968, rồi tiếp tục chuyển đổi hệ quy chiếu, hệ tọa độ, chồng xếp các lớp bản đồ, không ảnh trước năm 1975 với ảnh vệ tinh các năm 2002 và 2024. Nhờ vậy, hồ sơ có cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc. Trong đó, vị trí rãnh mộ tập thể số 3 có độ tin cậy; còn rãnh mộ số 1 và số 2 cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung thêm thông tin liên quan.
Nhân chứng và cựu binh Mỹ bổ sung thông tin
Bên cạnh nguồn tư liệu ảnh và bản đồ, công tác tìm kiếm còn nhận được sự hỗ trợ quan trọng từ nhân chứng ở hai phía. Ông Robert Ambrose Connor - cựu trung sĩ cảnh sát bảo vệ sân bay Biên Hòa, thành viên Nhóm tình nguyện thu thập thông tin và tư liệu hỗ trợ Việt Nam tìm kiếm liệt sĩ - đã cung cấp nhiều thông tin, tư liệu có giá trị phục vụ công tác tìm kiếm tại công viên Lê Thị Riêng. Tại hội thảo, ông Connor được Thủ tướng Chính phủ tặng bằng khen vì đã có thành tích xuất sắc trong việc cung cấp thông tin về 2 khu mộ liệt sĩ tập thể tại khu vực đường Trường Chinh (phường Kon Tum, tỉnh Quảng Ngãi) và một khu mộ liệt sĩ tập thể tại khu vực công viên Lê Thị Riêng, TPHCM.
Đoàn cựu binh Hoa Kỳ đã trao bộ tài liệu chỉ vị trí chôn cất hài cốt liệt sĩ cho Hội hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam trong buổi gặp mặt, giao lưu diễn ra tại TPHCM tháng 6/2024 Ảnh: Báo QK7
Hơn một tuần trước hội thảo, nhiều người từng chứng kiến việc chôn cất tập thể tại Nghĩa địa Đô Thành đã chủ động cung cấp thông tin cho Bộ Tư lệnh TPHCM. Theo lãnh đạo Bộ Tư lệnh TPHCM, thông tin thu thập từ nhân chứng và lời kể cơ bản trùng khớp với các tọa độ mà KTS Nguyễn Xuân Thắng đã xác định trước đó. Đây là cơ sở quan trọng để củng cố độ tin cậy của hồ sơ nghiên cứu.
Theo thông tin tại hội thảo nói trên, nhóm nghiên cứu hỗn hợp Việt Nam - Mỹ nhận định, khu vực này nhiều khả năng tồn tại ít nhất 5 rãnh mộ tập thể liên quan đến các chiến sĩ và đồng bào hy sinh trong các đợt giao tranh tại Sài Gòn - Gia Định. Ảnh tư liệu, lời kể nhân chứng và cựu binh đang cùng dẫn tới nhận định có thể có khoảng 900 hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng chưa được khai quật. Việc xác định vị trí ban đầu của khu mộ đã giải quyết khoảng 70% khối lượng công việc. Tuy nhiên, trong phạm vi rộng như công viên Lê Thị Riêng, việc tiếp tục nghiên cứu để xác định chính xác từng hố chôn tập thể vẫn là yêu cầu cần thiết.
Tổng kết hội thảo, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà kết luận đã có đầy đủ cơ sở lịch sử, khoa học, pháp lý và thực tiễn để khẳng định độ tin cậy cao về khu mộ liệt sĩ tập thể tại công viên Lê Thị Riêng. Phó Thủ tướng yêu cầu các lực lượng tham gia sớm lên kế hoạch xác định vị trí, hoàn thiện hồ sơ, phương án khai quật, tiến hành đưa hài cốt các liệt sĩ ra khỏi hố chôn vào cuối tháng 7/2026. Công tác được triển khai khẩn trương nhằm hướng đến Kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7.
Hơn nửa thế kỷ sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, hàng nghìn liệt sĩ vẫn nằm lại đâu đó giữa lòng đất mẹ. Họ chưa được tìm thấy, chưa được gọi đúng tên, và thân nhân của họ vẫn mong mỏi chờ đợi. Nhưng giữa lúc nguồn thông tin trong nước ngày càng giảm dần, nhân chứng ngày càng ít đi, một hướng tiếp cận mới đang mở ra: tìm kiếm hài cốt liệt sĩ từ chính những bức ảnh chiến tranh, đó là ảnh chụp từ máy bay trinh sát, ảnh vệ tinh lưu trữ tại các cơ quan lưu trữ quốc tế, ảnh hiện trường của các hãng thông tấn nước ngoài. Những tư liệu tưởng như bị lãng quên qua nhiều thập kỷ đang trở thành "chìa khóa" giúp cơ quan chức năng đối chứng, xác định vị trí các hố chôn tập thể thời chiến, từ đó tiến hành khai quật, quy tập hài cốt các liệt sĩ.