Học giữa "địa ngục trần gian"
Trong những năm tháng bị giam cầm tại nhà tù Côn Đảo, đồng chí Trần Trọng Tân đã kiên trì viết tài liệu học tập trên những mảnh giấy cuốn thuốc lá và lá bàng khô để cùng đồng đội ôn luyện. Tình đồng chí thiêng liêng chốn lao tù ấy cũng từng được Hãng phim Truyền hình TPHCM (TFS) gợi lại qua câu chuyện chiếc áo bà ba gắn liền với người bạn tù Lê Quang Vịnh. Những chi tiết cảm động này được tái hiện qua ký ức của các cựu tù chính trị trong phim tài liệu "Đồng chí Trần Trọng Tân - Giữ trọn lòng son" (phát sóng trên HTV9 ngày 14/10/2026 nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông).
Từ năm 1969 đến năm 1975, dù bị địch giam cầm và tra tấn dã man, đồng chí Trần Trọng Tân - trên cương vị người lãnh đạo các cuộc đấu tranh tại nhà tù Côn Đảo - vẫn kiên cường tổ chức cho anh em học văn hóa và lý luận chính trị. Theo PGS.TS Nguyễn Thanh Tú, việc học trong tù diễn ra toàn diện trên cả ba mặt: lý luận, văn hóa và ngoại ngữ. Quá trình học tập luôn đi đôi với thảo luận, phản biện và đối sánh nhằm gợi mở những tư duy mới.
Đồng chí Trần Trọng Tân trong lần dự một hội nghị
Bản thân ông không ngừng tự học tiếng Anh qua giáo trình English for Today. Sau này nhớ lại, ông vui vẻ tâm sự rằng việc tự học giúp ông đọc và viết tốt, dù khả năng giao tiếp còn hạn chế, nhưng vốn tiếng Anh ấy đã hỗ trợ ông rất nhiều trong việc nghiên cứu tài liệu suốt quá trình công tác. Nhờ tinh thần tự học bền bỉ, ông có thể đọc hiểu tài liệu nguyên bản bằng tiếng Anh, tiếng Pháp và giao tiếp cơ bản bằng tiếng Nhật.
Ít ai biết rằng người cán bộ lý luận kiên trung ấy còn là một tâm hồn thơ ca. PGS.TS Nguyễn Thanh Tú kể lại, trong một lần trò chuyện, khi được hỏi vì sao không làm thơ, đồng chí Trần Trọng Tân đã mỉm cười tiết lộ mình từng sáng tác một tập thơ trong những ngày bị giam cầm tại hầm đá Lao 3 (Côn Đảo). Tập thơ mang tên "Bài ca lâm trận", được xuất bản vào cuối năm 1975.
Trong tập thơ có những vần thơ gửi đồng chí Trần Bạch Đằng (bí danh Tư Ánh, Phó Ban Tuyên huấn Trung ương Cục Miền Nam), khẳng định niềm tin sắt đá vào người đồng chí giữa chốn tù đày. Ông cũng dành những vần thơ đầy xúc cảm tặng vợ chồng đồng chí Lê Hồng Tư - Nguyễn Thị Châu, khắc họa một tình yêu đẹp nảy nở giữa chặng đường kháng chiến gian khổ, bất chấp những ngày người chồng phải đối mặt với án tử hình của địch.
Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, đồng chí Nguyễn Trọng Xuất - người từng được ông cứu thoát khỏi vòng vây của địch năm 1968 - đã ra đón ông cùng các đồng chí trở về từ Côn Đảo. Gặp lại nhau, ông Xuất ôm chầm lấy ông và nhắc lại chuyện cũ. Ông chỉ cười, vỗ vai đồng đội và thản nhiên nói: "Làm Cách mạng thì chuyện tù đày là bình thường". Trong một bài viết sau này, ông Xuất nhớ lại câu nói đùa hóm hỉnh của ông lúc mới trở về: "Thật đúng là chuyện người thì sáng, chuyện mình thì tối", ý nói ông đã kịp thời giúp đồng đội thoát nạn nhưng chính mình lại không thoát khỏi tay địch.
Thử thách của niềm tin
Tháng 6/1975, sau khi trở về, đồng chí Trần Trọng Tân được phân công làm Trưởng ban Tuyên huấn Thành ủy TPHCM. Tuy nhiên, thử thách đối với ông chưa dừng lại sau cánh cửa nhà tù. Theo thông tin từ Cổng Thông tin điện tử Thành ủy TPHCM, sau ngày đất nước thống nhất, từng xuất hiện những tin đồn vu khống, nghi ngờ về khí tiết cách mạng của ông trong thời gian bị tù đày. Phim tài liệu của TFS cũng nhắc đến quá trình thẩm tra thời kỳ đó như một thử thách lớn đối với bản lĩnh và lòng tin của ông.
Trong thời gian chờ phân công công tác, ông chọn cách tiếp tục tự học, tập trung nghiên cứu sâu các tác phẩm kinh điển và văn kiện của Đảng. Trong bài viết trên Cổng Thông tin điện tử Thành ủy TPHCM đánh giá: Chính nhờ nắm vững lý luận Mác - Lênin và đường lối Cách mạng của Đảng, trong thời gian làm chuyên gia tại Campuchia cũng như khi đảm nhiệm cương vị Trưởng ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương sau này, ông đã có những đóng góp đặc biệt quan trọng, được Đảng, Nhà nước ghi nhận, được đồng chí và đồng nghiệp tin cậy, kính trọng. Đây cũng là lần thứ hai trong đời, một hoàn cảnh khó khăn trở thành cơ hội để ông nghiên cứu lý luận một cách căn bản (sau lần ra chiến khu Việt Bắc thời kháng chiến chống Pháp).
Đồng chí Trần Trọng Tân phát biểu trong buổi gặp mặt chúc mừng năm mới của Thường trực Thành ủy TPHCM năm 2011
"Chú Hai Tân" trên đất bạn Campuchia
Năm 1980, ông được điều động tham gia công tác giúp bạn, là Ủy viên Ban lãnh đạo Đoàn chuyên gia Việt Nam (1980 – 1986), từng đảm nhiệm vị trí Bí thư Đảng ủy Đoàn chuyên gia tại Campuchia. Đây là giai đoạn Việt Nam cử nhiều chuyên gia sang hỗ trợ đất nước láng giềng hồi sinh sau thảm họa diệt chủng Pol Pot. Với những cống hiến to lớn đó, ngày 12/7/2019, Đảng và Nhà nước Việt Nam đã truy tặng Huân chương Sao Vàng cho Lực lượng chuyên gia Việt Nam giúp nước bạn Campuchia.
Khi thực hiện bộ phim tài liệu về ông, đoàn làm phim TFS đã sang Campuchia phỏng vấn bà Samdech Men Sam An - Phó Chủ tịch Đảng Nhân dân Campuchia, Chủ tịch Hội đồng Quốc gia Mặt trận Đoàn kết phát triển Tổ quốc Campuchia, Chủ tịch Hội Hữu nghị Campuchia - Việt Nam. Bà cùng các cán bộ từng làm việc với ông đã xúc động chia sẻ những ký ức về hơn 5 năm ông làm nhiệm vụ chuyên gia. Qua những lời kể chân tình, hình ảnh "chú Hai Tân" hiện lên thật tận tụy, khiêm nhường, gần gũi và trọn nghĩa trọn tình. Người cán bộ cả đời tự học tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Nhật ấy từng bày tỏ niềm trăn trở vì chưa kịp học thạo tiếng Campuchia trong thời gian công tác tại đây.
Năm 1986, tại Đại hội VI của Đảng, ông được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương và được phân công giữ chức Trưởng ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương. Từ đây, ông bắt đầu chặng đường đứng đầu ngành tư tưởng trong thời kỳ đầu Đổi mới, trước khi trở lại TPHCM vào năm 1991 giữa những thời điểm khó khăn, tiếp tục cống hiến với những công trình lý luận sâu sắc và tiếng nói thẳng thắn về công tác xây dựng Đảng cho đến những ngày cuối đời.
Mãi ghi dấu trong lòng dân
Đồng chí Trần Trọng Tân từ trần ngày 04/08/2014 tại TPHCM, an táng tại Nghĩa trang TPHCM. Ghi nhận những cống hiến to lớn của ông, Đảng và Nhà nước đã trao tặng nhiều phần thưởng cao quý: Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất, Kỷ niệm chương Chiến sĩ Cách mạng bị địch bắt tù đày và Huy hiệu 65 năm tuổi Đảng...
Nhìn lại hành trình một thế kỷ - từ cuốn sách tiếng Pháp bí mật chuyền tay ở Cam Lộ, kỳ báo bị giữ lại giữa khói lửa Mậu Thân 1968, những trang tài liệu viết trên lá bàng ở nhà tù Côn Đảo, đến những năm tháng làm chuyên gia tại Campuchia và các bài viết lý luận thời kỳ Đổi mới - cuộc đời đồng chí Trần Trọng Tân luôn gắn liền với ba nguyên tắc lớn: Sự chân thực và chính xác trong từng con chữ; Tinh thần tự học không ngừng, từ trong lao tù cho đến trên giường bệnh; Luôn lấy lòng dân làm chỗ dựa vững chắc.
Hôm tiễn biệt ông, trong sổ tang, nhiều đồng chí, đồng bào đã nhắc về ông như một người làm công tác Tuyên huấn mẫu mực: kiên cường trong chiến đấu, sắt đá trong ngục tù, tận tụy trong xây dựng đất nước và trọn đời ở trong lòng Nhân dân. Tròn 100 năm ngày sinh của ông, những "hạt giống" tư tưởng mà ông gieo trồng vẫn còn nguyên giá trị đối với thế hệ làm công tác tư tưởng, báo chí hôm nay.
(CATP) Có những người làm công tác tư tưởng không đứng trên bục giảng, mà đứng giữa lòng dân. Hành trình từ một làng quê miền Trung đến căn gác xép trong xóm lao động Sài Gòn đã để lại một bài học luôn còn nguyên giá trị: Công tác tuyên truyền chỉ thật sự thuyết phục khi đạt đến độ chân thực, chính xác và được lòng dân che chở.