Công nghệ mới mở thêm cơ hội xác định danh tính liệt sĩ
Tại Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đánh giá cao nỗ lực của đơn vị trong việc vừa nghiên cứu, thử nghiệm, vừa triển khai công nghệ mới phục vụ xác định danh tính HCLS. Hiện Trung tâm làm chủ 2 nhóm công nghệ giám định ADN. Công nghệ ADN ty thể (mtDNA) truyền thống được áp dụng đối với các mẫu tồn đọng đã có kết quả trước đây. Trong khi đó, công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới kết hợp phân tích đa hình đơn nucleotide (NGS-SNP), sử dụng bộ chỉ thị FORCE gồm 5.422 SNP trong hệ gen nhân, được phát triển để xử lý những mẫu xương bị phân hủy mạnh.
Công nghệ NGS-SNP có thể phân tích những đoạn ADN rất ngắn. Công nghệ này phù hợp với các mẫu hài cốt đã nằm dưới lòng đất trong thời gian dài. Viện Sinh học cũng đã tối ưu các quy trình tách chiết ADN đối với mẫu xương phân hủy nặng, nâng hiệu suất thu hồi ADN nhân lên đến 80%; đồng thời xây dựng hệ thống phân tích dữ liệu và thuật toán đối khớp, cho phép xác định quan hệ huyết thống theo cả hai dòng cha và mẹ ở khoảng cách 4 thế hệ (mở rộng từ cha, mẹ, con đến anh chị em ruột, ông bà, cháu và một số trường hợp họ hàng xa hơn).
Tính đến thời điểm hiện tại, Trung tâm Giám định ADN đã tiếp nhận 37.610 mẫu HCLS từ 8 tỉnh, thành phố theo phân công của Ban Chỉ đạo quốc gia 515. Trong đó có những địa phương có số lượng mẫu rất lớn như: Tây Ninh với 15.674 mẫu, TPHCM 7.113 mẫu, Đồng Nai 4.618 mẫu, Huế 3.918 mẫu và Đồng Tháp 3.216 mẫu. Riêng các đợt gần đây, Trung tâm tiếp nhận hơn 7.100 mẫu từ TPHCM, hơn 4.600 mẫu từ Đồng Nai và hơn 5.200 mẫu do Tây Ninh bàn giao; đồng thời tiếp tục phối hợp thu nhận mẫu sinh phẩm thân nhân Liệt sĩ để phục vụ đối sánh với cơ sở dữ liệu ADN do Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội, Bộ Công an quản lý.
Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cùng đoàn công tác kiểm tra thực tế tại Viện Pháp y Quân đội, Cục Quân y, Bộ Quốc phòng và tại Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam
Từ đầu năm 2026 đến nay, kết hợp thẩm định lại các trường hợp trùng khớp ADN ty thể bằng công nghệ NGS-SNP có độ phân giải cao, Trung tâm Giám định ADN đã xác định thành công, đủ căn cứ khoa học và pháp lý để công bố danh tính 10 trường hợp HCLS và trao kết quả cho các gia đình. Tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng), công nghệ NGS-SNP đã được triển khai thử nghiệm với 58 mẫu hài cốt. Kết quả, có 54/58 mẫu đạt dữ liệu chuẩn để đối sánh, đạt 93%. Tại Nghĩa trang Liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang), Trung tâm đã hoàn thành khai quật 965 phần mộ, thu được mẫu sinh phẩm đủ điều kiện phân tích từ 535 mộ. Công tác tách chiết ADN và tạo thư viện giải trình tự đang được khẩn trương thực hiện. Đây được xem là đợt thử nghiệm quy mô lớn nhất từ trước đến nay đối với công nghệ NGS-SNP tại Việt Nam. Tuy nhiên, với quy mô gần 38.000 mẫu đã tiếp nhận, tiến độ phân tích vẫn còn khoảng cách so với yêu cầu do hạ tầng và dây chuyền NGS-SNP quy mô lớn đang trong quá trình hoàn thiện, lắp đặt.
Chủ động xây dựng kho bảo quản, lưu trữ hiện đại
Theo báo cáo của Cục Quân y, trong giai đoạn 2013 - 2025, Viện Pháp y Quân đội đã tiếp nhận gần 5.000 mẫu HCLS, giám định gần 2.000 mẫu, tương đương 40%; giám định hơn 1.800 mẫu thân nhân, qua đó xác định danh tính 558 Liệt sĩ. Trong Chiến dịch 500 ngày đêm, tính đến ngày 11/9/2026, Viện đã tiếp nhận 35.776 mẫu HCLS của 16/17 tỉnh, thành phố; gắn mã QR cho hơn 30.000 mẫu; xử lý làm sạch, khử nấm mốc, vi sinh vật, khử nhiễm ADN, làm khô và đánh giá, phân loại chất lượng đối với gần 9.000 mẫu để đưa vào lưu trữ lâu dài. Về xét nghiệm ADN, từ ngày 15/3 đến 11/9, Viện Pháp y Quân đội đã tách chiết 243 mẫu HCLS, thu được 48 trình tự ADN ty thể, thực hiện đối sánh, xác định danh tính và tổ chức trao kết quả giám định ADN cho thân nhân 2 Liệt sĩ.
Viện đã hoàn thành cải tạo, nâng cấp cơ sở hạ tầng, bổ sung trang thiết bị và tối ưu hóa quy trình, nâng công suất dây chuyền xét nghiệm ADN từ 400 lên 800 mẫu/năm. Để đáp ứng yêu cầu của Chiến dịch 500 ngày đêm, Cục Quân y đã khẩn trương cải tạo, nâng cấp nhà K4/Kho 708 và đưa vào sử dụng cuối tháng 7/2026, có quy mô lưu trữ khoảng 110.000 mẫu, công suất bảo quản 350-400 mẫu/ngày. Cục Quân y đang triển khai xây dựng nhà K3/Kho 708 với quy mô lưu trữ khoảng 300.000 mẫu, dự kiến hoàn thành trước ngày 30/4/2027. Thời gian tới, Cục Quân y tiếp tục hoàn thiện cơ sở hạ tầng hệ thống phòng xét nghiệm ADN, chuẩn hóa toàn bộ quy trình từ tiếp nhận, mã hóa, bảo quản, xử lý mẫu, xét nghiệm, phân tích, đối sánh đến trả và lưu trữ kết quả; đồng thời xây dựng phần mềm quản lý cơ sở dữ liệu ADN HCLS, bảo đảm kết nối, liên thông và đối sánh dữ liệu trên phạm vi toàn quốc.
Kiểm tra thực tế, Phó Thủ tướng đánh giá cao Viện Pháp y Quân đội đã chủ động chuẩn bị cơ sở bảo quản, lưu trữ mẫu HCLS trước mắt và lâu dài; ghi nhận cách làm chủ động, tiết kiệm, hiệu quả trong tận dụng cơ sở vật chất, trang thiết bị. Phó Thủ tướng cũng đánh giá cao quy trình kỹ thuật lấy mẫu, vận chuyển, bàn giao, bảo quản, lưu trữ mẫu HCLS do Cục Quân y tham mưu xây dựng và triển khai trên diện rộng trong thời gian ngắn; đề nghị tiếp tục hoàn thiện, chuẩn hóa để áp dụng đồng bộ, chặt chẽ và chuyên nghiệp tại các địa phương, đơn vị.
Phòng bảo quản mẫu sinh phẩm tại Viện Pháp y Quân đội, Cục Quân y, Bộ Quốc phòng
Phải nỗ lực vượt bậc để hoàn thành mục tiêu
Theo phân công của Ban Chỉ đạo quốc gia, trong "Chiến dịch 500 ngày đêm", các đơn vị giám định phải hoàn thành giám định 18.000 mẫu HCLS. Hiện có 4 bộ, cơ quan Trung ương có đơn vị giám định ADN HCLS được giao nhiệm vụ, gồm: Viện Pháp y Quân đội, Bộ Quốc phòng; Viện Khoa học hình sự, Bộ Công an; Viện Pháp y Quốc gia, Bộ Y tế và Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Báo cáo tại cuộc làm việc cho thấy, các đơn vị đã tiếp nhận số lượng rất lớn mẫu HCLS. Viện Pháp y Quốc gia tiếp nhận 16.636 mẫu; Viện Pháp y Quân đội tiếp nhận 35.776 mẫu; Viện Sinh học tiếp nhận, lưu trữ 37.610 mẫu từ 8 địa phương. Công nghệ NGS-SNP đã cho thấy hiệu quả bước đầu đối với những mẫu hài cốt có mức độ phân hủy cao. Dự kiến trong tháng 10/2026, các đơn vị sẽ được bàn giao đợt 1 dây chuyền NGS-SNP do Tập đoàn Vingroup tài trợ. Tuy nhiên, phía trước vẫn còn khối lượng công việc rất lớn, nhiều nhiệm vụ khó khăn, do đó các bộ, ngành, các đơn vị phải nỗ lực vượt bậc để hoàn thành mục tiêu.
Phó Thủ tướng cũng đánh giá cao kết quả lấy mẫu hài cốt và mẫu sinh phẩm thân nhân Liệt sĩ. Đến ngày 10/9, đã lấy khoảng 190.000/230.000 mẫu HCLS, đạt khoảng 90%. Đối với mẫu sinh phẩm thân nhân, đã đạt 106,3% kế hoạch; phân tích ADN 72.019 mẫu và cập nhật hơn 72.000 kết quả vào cơ sở dữ liệu phục vụ đối sánh. Theo Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, chính tinh thần trách nhiệm, sự cống hiến và "mệnh lệnh từ trái tim", cùng với mệnh lệnh hành chính, đã tạo nên những kết quả rất lớn trong công tác lấy mẫu thời gian qua.
Bên cạnh kết quả đạt được, Phó Thủ tướng chỉ rõ những hạn chế lớn, gồm nguồn nhân lực, dữ liệu chưa liên thông, đồng bộ; cơ sở vật chất, trang thiết bị còn hạn chế và những khó khăn trong giám định mẫu HCLS. Trong đó, nguồn nhân lực là điểm nghẽn cần tháo gỡ ngay. Phó Thủ tướng yêu cầu các đơn vị rà soát, đánh giá thực trạng và chủ động đề xuất giải pháp tăng cường, biệt phái cán bộ; bảo đảm vừa vận hành dây chuyền hiện có, vừa tiếp nhận và làm chủ công nghệ mới. Đối với việc chuyển giao công nghệ NGS-SNP, Phó Thủ tướng yêu cầu các đơn vị cử lực lượng nòng cốt trực tiếp đến Viện Sinh học để học và thực hành trên máy; Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam khẩn trương xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng, triển khai tổng thể để triển khai chương trình này.
Đánh giá công tác dữ liệu vẫn là hạn chế lớn do còn phân mảnh, thiếu tính liên thông và đồng bộ, Phó Thủ tướng nhấn mạnh nguồn dữ liệu về Liệt sĩ và mộ Liệt sĩ do Bộ Nội vụ chủ trì mang tính nền tảng, là đầu vào quan trọng để kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, dữ liệu mẫu hài cốt và thân nhân. Theo đó, việc cập nhật, bổ sung và hoàn thiện dữ liệu phải bảo đảm tiêu chuẩn "đúng, đủ, sạch, sống, dùng chung" theo tinh thần Đề án 06.
Về mục tiêu trọng tâm, "Chiến dịch 500 ngày đêm" đặt mốc hoàn thành giám định ADN 18.000 mẫu HCLS trước ngày 27/7/2027. Để bảo đảm tiến độ, Phó Thủ tướng yêu cầu cố gắng hoàn tất việc lấy mẫu HCLS còn thiếu thông tin tại các nghĩa trang trước ngày 30/11, đồng thời tiếp tục đẩy nhanh công tác tìm kiếm, quy tập. Cùng với đó, Bộ Công an được giao tiếp tục phát động chiến dịch lấy mẫu sinh phẩm dòng cha của thân nhân Liệt sĩ từ nay đến ngày 30/11, phấn đấu hoàn thành toàn bộ trong năm nay. Phó Thủ tướng cũng yêu cầu Bộ Công an nghiên cứu dự án xây dựng kho bảo quản, lưu trữ mẫu sinh phẩm thân nhân Liệt sĩ với quy mô khoảng 2 triệu mẫu, bởi việc bảo quản tốt sẽ giúp lưu giữ mẫu trong 50 năm hoặc lâu hơn, thay vì chỉ đáp ứng được khoảng 10 - 15 năm trong điều kiện hiện nay; ngay trong tuần này phải hoàn thành việc điều tiết mẫu HCLS tại Viện Pháp y Quân đội phù hợp năng lực bảo quản thực tế.
Ngoài ra, Phó Thủ tướng yêu cầu Bộ Nội vụ và các bộ, ngành tham mưu sửa đổi Nghị quyết số 26/2026/NQ-CP của Chính phủ về cơ chế, chính sách đặc thù nhằm tháo gỡ khó khăn trong tổ chức lấy mẫu, giám định và xác định danh tính HCLS còn thiếu thông tin bằng phương pháp giám định ADN; xây dựng nghị định về định mức kinh tế - kỹ thuật, quy trình lấy mẫu HCLS và sinh phẩm thân nhân Liệt sĩ, phấn đấu ban hành chậm nhất ngày 30/9.