Trước những diễn biến phức tạp của thời tiết, Ban Chuyên đề Công an TP.Hồ Chí Minh đã có cuộc trao đổi với thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện — chuyên gia nghiên cứu độc lập về sinh thái vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) nhằm phân tích chi tiết những tác động tiềm tàng của El Nino đối với hệ sinh thái, sản xuất nông nghiệp và sinh kế bền vững của bà con vùng châu thổ, đồng thời đưa ra các giải pháp ứng phó căn cơ, dài hạn.
Tình trạng
hạn mặn xảy ra tại các tỉnh miền Tây.
NGUY CƠ THIẾU NƯỚC
Theo kịch bản rủi ro cao của Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT), khoảng 55.300 hộ tại ĐBSCL có nguy cơ thiếu nước sinh hoạt. Phần lớn là các hộ sống phân tán ven kênh rạch, ven biển, trên một số đảo hoặc tại nơi chưa thể đầu tư hệ thống cấp nước tập trung. Trong đó, Cà Mau có khoảng 28.000 hộ nguy cơ bị ảnh hưởng, An Giang 13.000 hộ và Vĩnh Long 12.500 hộ.
Ở kịch bản rủi ro rất cao, số hộ có thể thiếu nước tại ĐBSCL tăng lên khoảng 107.000. Cà Mau tiếp tục là địa phương chịu ảnh hưởng lớn nhất với 43.000 hộ, tiếp đến là Vĩnh Long 28.500 hộ, An Giang 24.400 hộ và Cần Thơ 11.300 hộ. Khoảng 18.600 hộ trong số này bị ảnh hưởng do các công trình cấp nước tập trung không bảo đảm hoạt động.
Theo Sở NN&MT tỉnh Cà Mau, qua rà soát, địa phương xác định hơn 2.300 hộ sống tại khu vực chưa có công trình cấp nước, khoảng 4.600 hộ thuộc các khu dân cư phân tán, hơn 5.800 hộ ở gần công trình nhưng chưa có đường ống kết nối. Ngoài ra, hơn 1.000 hộ ở cuối tuyến thường xuyên gặp tình trạng nước yếu. Cà Mau là địa phương duy nhất trong khu vực chưa có nguồn nước ngọt bổ sung trực tiếp từ sông Mê Kông. Những năm qua, thiếu nước sinh hoạt mùa khô và sụt lún đất tại tỉnh diễn biến phức tạp.
Sụp lún tại vùng ngọt hoá Gò Công.
Ông Lê Văn Sử (Phó chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau) yêu cầu Sở NN&MT sớm hoàn thiện kế hoạch ứng phó, lập bản đồ các khu vực chịu tác động để triển khai giải pháp phù hợp. Toàn tỉnh hiện có 370 công trình cấp nước tập trung ở nông thôn, song 92 công trình đã ngừng hoạt động và 46 công trình kém bền vững. Các đơn vị được yêu cầu kiểm tra, sửa chữa, ưu tiên công trình xuống cấp hoặc hoạt động kém hiệu quả nhằm bảo đảm công suất cấp nước. Tại những khu vực có khả năng kết nối, mạng lưới đường ống sẽ được mở rộng để tăng số hộ sử dụng nước sạch tập trung. Với khu dân cư phân tán, xa công trình, tỉnh dự kiến cấp bồn trữ, bố trí điểm cấp nước tạm thời và vận chuyển nước khi cần thiết.
Cà Mau cũng đẩy nhanh các dự án nâng cấp, mở rộng mạng lưới cấp nước tại xã Biển Bạch; xây dựng công trình xử lý nước và đường ống tại các xã Khánh Lâm, Khánh An; triển khai dự án cấp nước sinh hoạt cấp bách khu vực nông thôn giai đoạn 2026-2030. Các dự án dự kiến phục vụ khoảng 7.000 hộ, được thực hiện từ năm 2026 - 2028. Nguồn kinh phí thực hiện sẽ được huy động từ Quỹ phòng, chống thiên tai, tài trợ, xã hội hóa và các nguồn hợp pháp khác.
Chuyên gia Nguyễn Hữu Thiện.
THUẬN THIÊN ĐỂ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
Trao đổi với phóng viên về dự báo xuất hiện El Nino mạnh, thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện (chuyên gia độc lập về sinh thái ĐBSCL) cho rằng, đối với vùng Mê Kông, khi nào khí hậu thuộc giai đoạn El Nino thì có thời tiết nắng nóng và ít mưa. Các đợt El Nino mạnh thường làm gia tăng khả năng thiếu mưa trên lưu vực Mê Kông. Hiện nay lưu vực sông Mê Kông và ĐBSCL đang bước vào mùa mưa và mùa lũ hàng năm. Do El Nino đang hiện diện và có thể có El Nino cực đoan kỷ lục diễn ra từ tháng 11/2026 đến 1/2027 (đầu mùa mưa), có thể đánh giá rằng: Mùa mưa năm nay sẽ ít mưa trên toàn lưu vực Mê Kông (Trung Quốc, Lào, Thái Lan, Campuchia) và tại ĐBSCL. Đầu mùa khô 2027, thời tiết nắng nóng sẽ gay gắt.
Thêm vào đó, với sự vận hành của các đập thủy điện Mê Kông, có thể dự báo tình hình ĐBSCL như sau: Mùa lũ năm nay có nguy cơ sẽ về muộn và thấp. Thông thường mực nước mùa lũ bắt đầu vào đầu tháng 7 dương lịch, đạt đỉnh tháng 10, bắt đầu hạ thấp đến cuối tháng 12 chuyển sang mùa khô. Tuy nhiên trong những năm El Nino mạnh xảy ra ngay trong mùa mưa thì vào đầu mùa mưa các hồ thủy điện sẽ tăng cường tích nước vào hồ, đến khi các hồ đầy nước không còn tích được thì mới cho nước đi qua, làm cho nước về ĐBSCL rất chậm. Mùa lũ thấp và muộn năm nay sẽ ảnh hưởng đến vùng đầu nguồn, đặc biệt các sinh kế dựa vào mùa lũ như nuôi cá trên đồng, hoạt động du lịch mùa nước nổi. Phù sa và cát sẽ về ít do dòng chảy yếu không tải nổi cát và phù sa.
Mùa khô 2027 có nguy cơ diễn biến gay gắt. Với dự báo El Nino mạnh kỷ lục trong 75 năm thì mùa khô năm sau hạn - mặn sẽ gay gắt đối với ĐBSCL. Tác động đối với ĐBSCL cần chia làm 2 vùng khác nhau: Vùng cửa sông Cửu Long tức là vùng ven biển phía đông từ Tiền Giang, qua Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng (cũ). Mặn sẽ thọc sâu vào nội địa theo các cửa sông Cửu Long có thể bằng với mùa khô 2016 (khoảng 90-100km). Vùng bán đảo Cà Mau gồm Bạc Liêu, Cà Mau, một phần Kiên Giang (cũ). Đây là vùng nhận rất ít hoặc không có nước từ sông Hậu mà chủ yếu là nước mưa. Với tình hình dự báo mùa mưa ít nước và mùa khô nắng hạn lịch sử thì vùng này sẽ là vùng ảnh hưởng nặng nề nhất. Có thể sẽ có sụt lún đất nghiêm trọng trong các vùng ngọt hóa. Cụ thể tại 2 vùng ngọt hóa là Gò Công thuộc Tiền Giang (cũ) và Trần Văn Thời thuộc Cà Mau. Nơi đây đã xảy ra sụt lún đất bề mặt khoảng hơn 1.000 điểm mỗi nơi, gây hư hại đường xá nhà cửa.
Chuyên gia cho rằng sống thuận thiên để phát triển bền vững.
Về việc chủ động với tình hình trên, chuyên gia Nguyễn Hữu Thiện cho rằng, vì diễn biến tình hình mùa mưa năm nay (2026) và mùa khô năm sau (2027) có thể gay gắt như mùa mưa 2015 và mùa khô 2016, thậm chí có thể hơn. Việc ứng phó cần được xây dựng riêng cho từng tiểu vùng, dựa trên đặc điểm nguồn nước, hạ tầng và sinh kế.
Đối với vùng đầu nguồn ĐBSCL ở Tứ Giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười, vì mùa lũ năm nay sẽ về muộn và ở mức thấp, người dân nên cẩn trọng khi đầu tư tiến hành các hoạt động sinh kế dựa vào mùa lũ để tránh thiệt hại.
Đối với vùng cửa sông Cửu Long, cần nhìn lại từ kinh nghiệm 2016 và 2020 để có giải pháp chủ động. Việc nên làm là dời lịch canh tác lên sớm để né mặn, như cách làm năm 2020 (sớm hơn 2 tuần hoặc 1 tháng) và không nên chỉ dựa vào ngăn mặn, vì trong trường hợp cực đoan như thế này, ngăn mặn cũng chỉ được đến cuối tháng 1/2027, sau đó thì không còn tác dụng vì mặn từ biển vào thì bên trong cũng không còn nước ngay từ đầu mùa khô.
Vùng bán đảo Cà Mau có nguồn nước ngọt chủ yếu là nước mưa và sẽ thất thoát nhanh trong mùa khô gay gắt 2027 nên việc cần làm là tích cực trữ nước ngọt ngay từ đầu mùa mưa. Cần biết rõ rằng nếu El Nino kỷ lục 75 năm diễn ra thì mọi biện pháp chống hạn đều là vô ích do đó cần tránh đầu tư xuống giống trong mùa khô này để tránh thiệt hại. Bên trong các vùng ngọt hóa đặc biệt là 2 vùng Gò Công và Trần Văn Thời có thể sẽ sụt lún đất hàng ngàn điểm như đã từng xảy ra 2 lần trước. Vì vậy kiến nghị, các vùng này mở ra vào mùa khô năm nay để nhận nước mặn vào giữ ẩm, tránh sụt lún đất, hư hại đường xá nhà cửa.
Theo ông Nguyễn Hữu Thiện, về lâu dài, các vùng này nên được trả lại điều kiện tự nhiên mặn ngọt luân phiên theo mùa như trước khi ngọt hóa, theo tinh thần thuận thiên, tôn trọng quy luật tự nhiên theo Nghị quyết số 120/NQ-CP của Chính phủ: Về phát triển bền vững đồng bằng sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí hậu và kết luận 26 -KL/TW ngày 24/4/2026 của Bộ Chính trị về phòng, chống sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán, xâm nhập mặn vùng ĐBSCL giai đoạn 2026 - 2035. Việc duy trì ngọt hóa quanh năm tại một số khu vực có thể ngày càng khó khăn và cần được đánh giá lại trong điều kiện khí hậu, nguồn nước đã thay đổi. Chính phủ nên có chương trình hỗ trợ người dân và các địa phương chuyển đổi hệ thống canh tác cho các vùng này để thích ứng vì người dân không đủ nguồn lực để tự mình thay đổi.
Về vấn đề thiếu nước sinh hoạt, chuyên gia Nguyễn Hữu Thiện cho rằng, trong những năm khô hạn cực đoan thế này, vấn đề nước sinh hoạt cho vùng ven biển cần được ưu tiên hàng đầu. Các địa phương cần tích cực chuẩn bị ngay từ bây giờ hoặc muộn nhất là vào giữa mùa mưa khoảng tháng 10/2026 trước khi giai đoạn El Nino kỷ lục dự kiến từ tháng 11/2026. Vấn đề nước sinh hoạt cho vùng ven biển cần được Chính phủ và các tỉnh ưu tiên đầu tư vì tình hình hình El Nino cực đoan có vẻ đã và đang lặp lại với chu kỳ khoảng 4 - 7 năm và sẽ còn tiếp diễn. Nước cho nhu cầu sinh hoạt của người dân cần được đầu tư riêng, không nhập chung với đầu tư các công trình thủy lợi vì nước bên trong các cống ngăn mặn ô nhiễm nghiêm trọng. Ngoài ra, nước cho sinh hoạt cũng không nên dựa vào khai thác nước ngầm vì khai thác nước ngầm đang gây ra sụt lún đồng bằng rất nhanh và mực nước ngầm cũng đang hạ thấp nhanh.
(CATP) Thời gian qua, dù nhiều tỉnh, thành đã đầu tư nhiều công trình chống ngập với quy mô lớn, thế nhưng nhiều tuyến đường trung tâm vẫn rơi vào cảnh ngập sâu.