Chân dung người tử tù

Cũng như bao gia đình khác ở Bến Tre, anh Lê Văn Thức từ nhỏ sống cùng cha mẹ, anh chị em tại xã Tân Thạch, huyện Châu Thành, Bến Tre (nay là tỉnh Vĩnh Long). Tại đây, anh đã tiếp cận được quân Giải phóng trên quê hương xứ dừa và mong lớn lên sẽ đi bộ đội. Anh tham gia cách mạng và được Ban binh vận khu 8 cho dự khóa huấn luyện trường Sĩ quan Thủ Đức và cài vào hoạt động trong hàng ngũ địch.

Tốt nghiệp trường Sĩ quan Thủ Đức, giặc đưa anh về Trung đoàn 11, Sư đoàn 7 đóng tại Long Định, tỉnh Mỹ Tho (cũ). Sau một năm làm Trung đội trưởng Tiểu đoàn 3 Trung đoàn 11, anh Thức được quân đội Sài Gòn đưa đi học khóa tình báo tác chiến chống chiến tranh du kích tại Malaysia, đó là thuận lợi lớn cho anh trong công tác nội tuyến.

Bức ảnh "Mẹ con ngày gặp mặt" của nhiếp ảnh gia Lâm Hồng Long

Chiến đấu dưới một sắc áo đã khó, chiến đấu dưới sắc áo của kẻ thù khó gấp bội phần. Nhiệm vụ của anh Thức hoạt động trong lòng địch vô cùng nguy hiểm, vừa chuyển thông tin cho quân Giải phóng vừa kết hợp tấn công các cơ sở trọng yếu của địch nơi anh đóng quân. Ông Phương Linh (cán bộ Binh vận khu 8) là người duy nhất tiếp cận được anh Thức và cũng là người chuyển các tài liệu quý hiếm từ anh Thức cho ông Tư Năng trong vùng giải phóng.

Vì sao anh Lê Văn Thức bị bắt và kết án tử hình? Ông Phương Linh nhớ lại: "Trong một cuộc hành quân của Sư doàn 7 vào vùng giải phóng, máy bay trực thăng đã bắn chết ông Tư Năng. Bọn lính lấy được cái túi xắc-cốt ông mang trong người, trong đó có tài liệu anh Thức gửi ra, có bút tích của anh Thức nói về hoạt động của Sư đoàn 7. Chúng ngưng cuộc hành quân và về căn cứ để tìm cho ra người đã cung cấp tin tức này. Sau khi giảo tự chữ viết và thực hiện các kỹ năng điều tra, chúng bắt ngay Lê Văn Thức.

Sau điều tra xét hỏi, chúng đưa anh Thức ra Tòa án quân sự Vùng 4 xét xử Thiếu úy Lê Văn Thức ở Mỹ Tho và kết án tử hình vào ngày 04/4/1968. Nghe tin con trai gặp nạn, mẹ anh Thức cấp tốc xuống phà Rạch Miễu qua Mỹ Tho tìm con. Vừa đi vừa khóc, đến nơi thì bà ngất xỉu. Xử án xong, chúng nhốt anh Thức vào xà liêm Mỹ Tho. Chừng nửa tháng sau, chúng đưa anh đến nhà giam Chí Hòa và nhốt cùng một số anh em tử tù đưa từ Côn Đảo về để hành quyết. Nhưng chúng chưa thực hiện được vì người Mỹ can thiệp khi họ nhận được tin: "Nếu chính quyền Sài Gòn thi hành án tử các tử tù ở Côn Đảo thì cách mạng sẽ tử hình các tù binh Mỹ”. Kế hoạch không thành, mãi đến khi Hiệp định Paris được ký kết thì chính quyền Sài Gòn đưa các tử tù về lại Côn Đảo, trong đó có anh Lê Văn Thức.

Anh Thức và mẹ (lúc làm phim tài liệu "Chân dung người tử tù”)

Ngày 30/4/1975, đất nước thống nhất và một tuần sau đó, ngày 06/5/1975, anh Thức cùng tù nhân Côn Đảo đã về tới Rạch Dừa, Vũng Tàu. Thức nhớ ngày hôm đó anh nhận được tin có người nhà từ Bến Tre đến thăm. Khi thấy một phụ nữ tóc bạc đi cùng ông anh đang bước đến trước sân sao giống mẹ mình quá, anh ra xem thì đúng là mẹ. Cùng lúc đó, nhiếp ảnh gia Lâm Hồng Long cũng bám theo. Anh Thức và mẹ ôm nhau khóc, khoảnh khắc thiêng liêng ấy ông Long chụp liên tục như đã kể trong phim: "Khi chụp hình, nước mắt tôi chảy trên má và tôi nghĩ chụp bức ảnh đó cho người mẹ của mình". Ông Long đặt tên cho bức ảnh "Mẹ con ngày gặp mặt" và được Liên đoàn nghệ thuật nhiếp ảnh quốc tế FIAP trao bằng tuyên dương vinh dự.

Anh Lê Văn Thức là Thiếu úy quân Giải phóng sau 30/4/1975

Anh Thức hoạt động trong lòng địch

Anh Thức bị Tòa án quân sự Vùng 4 chiến thuật xử lưu động tại Mỹ Tho

Nghệ sĩ nhiếp ảnh Lâm Hồng Long cũng tự sự: "Nếu không có hoàn cảnh lịch sử, nếu không có vị lãnh tụ kính yêu của chúng ta là Hồ Chủ tịch thì tôi cũng không có những bức ảnh được trao giải thưởng Hồ Chí Minh hôm nay".

Anh Thức lập gia đình năm 1978, vợ anh là chị Lâm Thị Hồng Anh, người Kiên Giang. Họ đã có một gái và một trai, ba thế hệ cùng sống với nhau dưới một mái nhà. Bà Trần Thị Bính (mẹ anh Thức) mất ngày 26/9/1999. Trong ba người làm nên bức ảnh, nay chỉ còn một. Khoảnh khắc hội ngộ của họ mãi mãi ngưng động để trở thành biểu trưng cho khát vọng hòa bình của đất nước.