Cạnh tranh bất cân xứng, nếu...
Chủ trương quy hoạch báo chí là bước đi cần thiết nhằm tinh gọn hệ thống, nâng cao chất lượng thông tin, khắc phục tình trạng chồng chéo về tôn chỉ, mục đích và tối ưu hóa nguồn lực trong bối cảnh báo chí đang đứng trước áp lực chuyển đổi số mạnh mẽ.
Tuy nhiên, một nghịch lý đang ngày càng bộc lộ rõ: trong khi các cơ quan báo chí chính thống – những đơn vị "có tóc" – chịu sự quản lý chặt chẽ về giấy phép, tôn chỉ hoạt động, quy trình xuất bản, trách nhiệm người đứng đầu và các chế tài xử lý nghiêm ngặt, thì một bộ phận không nhỏ các chủ thể truyền thông ngoài báo chí lại đang hoạt động trong khoảng trống quản lý.
Ảnh minh họa
Đó là tình trạng "báo hóa" tạp chí điện tử, sự phát triển nhanh chóng của các trang thông tin tổng hợp, các diễn đàn trực tuyến, các kênh nội dung trên nền tảng số và mạng xã hội. Nhiều chủ thể không phải cơ quan báo chí nhưng lại thực hiện đầy đủ các hoạt động mang tính báo chí: đưa tin, bình luận, phỏng vấn, livestream, điều tra, thậm chí định hướng dư luận.
Nếu báo chí chính thống bị giới hạn bởi các quy định pháp luật, còn các chủ thể phi báo chí lại tận dụng tối đa sự linh hoạt của môi trường số, thì vô hình trung đang hình thành một cuộc cạnh tranh bất cân xứng.
Trong khi cơ quan báo chí phải bảo đảm tính chính xác, kiểm chứng đa nguồn và chịu trách nhiệm pháp lý với từng thông tin đăng tải, thì nhiều chủ thể ngoài báo chí có thể khai thác những nội dung giật gân, cảm tính, gây tranh cãi để tối đa hóa lượt tương tác mà không phải gánh chịu trách nhiệm tương xứng.
Quy hoạch báo chí sẽ khó đạt được mục tiêu nâng cao chất lượng truyền thông nếu chỉ tập trung tái cấu trúc khu vực báo chí chính thống mà chưa đồng thời hoàn thiện cơ chế quản lý đối với hệ sinh thái truyền thông số đang phát triển ngoài biên giới của mô hình quản lý truyền thống.
Làn sóng dịch chuyển nhân sự
Quá trình quy hoạch báo chí và tái cơ cấu các cơ quan truyền thông chắc chắn sẽ dẫn đến sự dịch chuyển nhân sự quy mô lớn. Một bộ phận phóng viên, biên tập viên, cộng tác viên và lao động trong lĩnh vực báo chí sẽ phải tìm kiếm không gian nghề nghiệp mới và không gian đó chính là mạng xã hội.
Với kỹ năng thu thập thông tin, xây dựng câu chuyện, sản xuất nội dung và khả năng nắm bắt tâm lý công chúng, những người từng làm báo có nhiều lợi thế để nhanh chóng thích nghi với môi trường truyền thông số. Họ có thể trở thành các nhà sáng tạo nội dung, KOL, KOC, YouTuber, podcaster hay vận hành các kênh thông tin độc lập trên nhiều nền tảng khác nhau.
Đây là xu hướng tất yếu của nền kinh tế sáng tạo và không thể xem là một hiện tượng tiêu cực. Ngược lại, nếu được định hướng đúng, lực lượng này có thể bổ sung nguồn thông tin đa dạng, thúc đẩy đổi mới phương thức truyền thông và góp phần lan tỏa các giá trị tích cực trong xã hội.
Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ: khi rời khỏi tòa soạn, nhiều người cũng đồng thời rời khỏi cơ chế kiểm chứng thông tin, quy trình biên tập và hệ thống trách nhiệm nghề nghiệp vốn là nền tảng của báo chí chuyên nghiệp.
Trong môi trường thuật toán, nơi lượt xem và mức độ tương tác quyết định thu nhập, áp lực cạnh tranh dễ đẩy người sản xuất nội dung vào vòng xoáy của tốc độ, cảm xúc và xu hướng giật gân. Ranh giới giữa thông tin và quan điểm, giữa phản biện và suy diễn, giữa phân tích và dẫn dắt dư luận trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
Từ góc độ quản lý nhà nước, điều cần quan tâm không phải là ngăn cản sự dịch chuyển này, mà là dự báo đúng quy mô, đặc điểm và tác động của nó để xây dựng cơ chế quản trị phù hợp. Bởi sau quy hoạch báo chí, không gian truyền thông sẽ không thu hẹp mà chỉ chuyển dịch từ các tòa soạn truyền thống sang các nền tảng số.
Cơ chế nào để quản lý?
Kỷ nguyên số đã làm thay đổi căn bản khái niệm về người làm báo. Nếu trước đây, quyền sản xuất và phân phối thông tin chủ yếu thuộc về các cơ quan báo chí, thì ngày nay, mỗi cá nhân sở hữu điện thoại thông minh đều có thể trở thành một "nhà báo Nhân dân".
Họ có khả năng ghi nhận sự kiện theo thời gian thực, tiếp cận công chúng trực tiếp và tạo ra sức lan tỏa mà nhiều cơ quan báo chí truyền thống khó đạt được. Đây là xu thế không thể đảo ngược. Vấn đề không còn là có nên quản lý lực lượng này hay không, mà là quản lý bằng cách nào để vừa bảo đảm quyền tự do biểu đạt, vừa duy trì trật tự thông tin và bảo vệ lợi ích công cộng.
Nếu tiếp tục duy trì mô hình quản lý cũ, quản lý chặt báo chí chính thống nhưng buông lỏng các chủ thể truyền thông phi báo chí thì báo chí sẽ tiếp tục đối mặt với cuộc cạnh tranh bất cân xứng ngay trên sân nhà. Nguy hiểm hơn, khi mọi cá nhân đều có thể trở thành người đưa tin mà thiếu chuẩn mực nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội tương ứng, nguy cơ nhiễu loạn thông tin sẽ ngày càng gia tăng.
Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển của báo chí chuyên nghiệp mà còn đặt ra thách thức lớn đối với công tác truyền thông chính sách và định hướng mặt trận thông tin.
Một chính sách dù đúng đắn đến đâu cũng khó đi vào cuộc sống nếu bị lấn át bởi những luồng thông tin sai lệch, cảm tính hoặc bị thao túng bởi thuật toán. Do đó, cơ quan quản lý cần sớm chuyển từ tư duy quản lý cơ quan báo chí sang tư duy quản trị toàn bộ hệ sinh thái truyền thông số.
Trọng tâm của cơ chế mới cần dựa trên bốn trụ cột: Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý theo nguyên tắc mọi chủ thể tham gia hoạt động truyền thông đại chúng đều phải chịu trách nhiệm tương ứng với mức độ ảnh hưởng xã hội của mình. Thứ hai, xây dựng cơ chế định danh, xác thực và phân loại tài khoản có sức ảnh hưởng lớn trên không gian mạng nhằm tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Thứ ba, thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, nền tảng công nghệ và các tổ chức xã hội nghề nghiệp để xử lý hiệu quả các hành vi phát tán thông tin sai sự thật. Trụ cột cuối cùng là nâng cao năng lực cạnh tranh của báo chí chính thống thông qua đổi mới mô hình hoạt động, đầu tư vào công nghệ, dữ liệu và phát triển đội ngũ nhà báo đa kỹ năng.
Trong thời đại số, không thể dùng tư duy quản lý của kỷ nguyên báo in để điều hành không gian truyền thông mở. Quy hoạch báo chí chỉ thực sự thành công khi đi cùng với một chiến lược quản trị thông tin toàn diện, trong đó báo chí chuyên nghiệp giữ vai trò hạt nhân, còn lực lượng "nhà báo Nhân dân" trở thành một phần của hệ sinh thái truyền thông có trách nhiệm.
Nếu không theo kịp sự dịch chuyển này, khoảng trống quản lý sẽ tiếp tục mở rộng và cuộc cạnh tranh bất cân xứng giữa báo chí chính thống với các chủ thể truyền thông tự do sẽ ngày càng gay gắt hơn.