Bức tranh báo chí khi “gió đổi chiều”
Báo chí Việt Nam đang trải qua một giai đoạn đặc biệt. Chưa bao giờ nghề báo đứng trước nhiều biến động như lúc này: thay đổi mô hình quản trị, sáp nhập cơ quan BC, suy giảm nguồn thu truyền thống, cạnh tranh khốc liệt với MXH và sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo. Đó không còn là câu chuyện của tương lai, mà là thực tế đang diễn ra từng ngày trong các tòa soạn.
Sau đề án quy hoạch BC, hàng loạt cơ quan BC được sắp xếp lại theo hướng tinh gọn. Ở nhiều địa phương, báo và đài phát thanh - truyền hình được sáp nhập thành một cơ quan truyền thông đa nền tảng. Còn ở cấp Trung ương, nhiều tạp chí, ấn phẩm chuyên ngành cũng được tổ chức lại để tránh chồng chéo chức năng. Xét về mặt quản lý nhà nước, đây là bước đi cần thiết để tinh gọn bộ máy, giảm phân tán nguồn lực và tăng hiệu quả vận hành. Nhưng phía sau câu chuyện “tái cấu trúc” ấy là một áp lực rất lớn lên đội ngũ những người làm nghề báo.
Các phóng viên tác nghiệp tại 1 sự kiện - Ảnh:
Một thực tế không thể phủ nhận là kinh tế BC đã suy giảm nghiêm trọng. Mô hình doanh thu truyền thống từng nuôi sống BC suốt hàng chục năm qua đã bị phá vỡ. Quảng cáo (QC) là nguồn sống lớn nhất của BC đang dịch chuyển mạnh sang các nền tảng công nghệ xuyên biên giới như Facebook, YouTube, TikTok, Google… Báo chí vừa mất thế độc quyền thông tin vừa mất thế độc quyền phát hành, giờ lại mất luôn thị phần QC.
Sự cạnh tranh ấy là một cuộc chơi bất cân xứng. Các nền tảng MXH gần như không sản xuất nội dung gốc nhưng lại chiếm phần lớn doanh thu QC nhờ thuật toán và dữ liệu (DL) người dùng. Trong khi đó, BC phải đầu tư nhân sự, chi phí tác nghiệp, kiểm chứng thông tin, trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm xã hội (XH). Trong bối cảnh ấy, sự xuất hiện ồ ạt của các trang tin tổng hợp, những kênh nội dung “lai báo chí” càng làm cho ranh giới nghề nghiệp trở nên mong manh. Nhiều tạp chí điện tử bị “báo chí hóa”, chạy theo tin nóng, câu view, giải trí hóa nội dung để giành lượng truy cập. Một bộ phận người làm nghề cũng bị cuốn vào áp lực traffic, tương tác khiến giá trị cốt lõi của BC là tính xác tín, chiều sâu và trách nhiệm công dân… có lúc bị xói mòn.
Điều đáng suy nghĩ hơn là sau các đợt sáp nhập, tinh giản, một lượng không nhỏ nhân sự BC rơi vào trạng thái dôi dư. Có những nhà báo từng rất giỏi trong mô hình BC truyền thống, nhưng lại lúng túng trước môi trường truyền thông số. Có người mất vị trí công tác không phải vì thiếu năng lực nghề nghiệp, mà do cơ cấu tổ chức thay đổi. Và rồi một xu hướng mới bắt đầu hình thành: Nhiều nhà báo dịch chuyển lên MXH, hoạt động như những nhà sáng tạo nội dung độc lập, KOL, influencer hay “báo chí tự do”. Họ dùng chính kinh nghiệm nghề nghiệp để xây dựng thương hiệu cá nhân trên YouTube, TikTok, Facebook, podcast… Đây vừa là cơ hội vừa là thách thức.
Cơ hội nằm ở chỗ: Lần đầu tiên người làm báo có thể tiếp cận công chúng mà không cần phụ thuộc toàn bộ vào tòa soạn. Một phóng viên (PV) giỏi hoàn toàn có thể trở thành một thương hiệu nội dung độc lập. Một cây viết có chiều sâu có thể xây dựng cộng đồng riêng. Một nhà báo điều tra có thể vận hành kênh phân tích cá nhân với hàng triệu lượt theo dõi.
Nhưng mặt khác, sự dịch chuyển ấy cũng đặt ra những câu hỏi lớn về đạo đức nghề nghiệp, kiểm chứng thông tin và trách nhiệm XH. Khi thuật toán ưu tiên cảm xúc hơn sự thật, ưu tiên tốc độ hơn chiều sâu, người làm báo đứng trước cám dỗ rất lớn của việc “giải trí hóa” thông tin để tồn tại. Đó là lúc BC phải đối diện với một sự thật đau lòng: Kỹ năng làm nghề cũ không còn đủ để bảo đảm sự tồn tại trong môi trường mới. Và chính từ đây, câu chuyện “đào tạo lại” trở thành vấn đề sống còn.
Nếu không đào tạo lại sẽ bị loại khỏi cuộc chơi
Chưa bao giờ khoảng cách giữa một nhà báo giỏi và một người sản xuất nội dung bình thường lại mong manh như hiện nay. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, bất kỳ ai cũng có thể livestream, quay video, bình luận thời sự, sản xuất podcast hay phát tán thông tin tới hàng triệu người. Điều khác biệt duy nhất còn lại của BC chuyên nghiệp chính là năng lực xử lý thông tin chuyên sâu, khả năng kiểm chứng, tư duy phản biện và giá trị tri thức phía sau nội dung. Nhưng để giữ được lợi thế ấy, người làm báo buộc phải học lại gần như toàn bộ kỹ năng nghề nghiệp.
Ngày trước, một phóng viên chỉ cần viết tốt; sau đó là biết chụp ảnh, rồi phải biết quay video. Hiện nay, một nhà báo đa nền tảng phải đồng thời biết viết, dựng clip, làm infographic, livestream, tối ưu SEO, phân tích DL người dùng, vận hành MXH, hiểu thuật toán phân phối nội dung, thậm chí biết sử dụng AI để tăng tốc quy trình sản xuất tin, bài.
Sự bùng nổ của AI đang tạo ra cuộc cạnh tranh khốc liệt chưa từng có. AI có thể viết bản tin, tóm tắt nội dung, dựng video tự động, chuyển văn bản thành giọng nói, tạo hình ảnh, phân tích DL, dịch thuật gần như tức thời. Những công việc mang tính lặp lại trong BC vì thế sẽ dần bị thay thế. Điều đó đồng nghĩa: Nếu người làm báo không nâng cấp tư duy và kỹ năng, họ sẽ bị công nghệ đào thải. Nhưng đào tạo lại không chỉ là học công cụ, điều quan trọng hơn là phải thay đổi tư duy làm báo.
Tư duy BC cũ đặt trọng tâm vào “sản xuất tin, bài”. Tư duy BC mới phải đặt trọng tâm vào “kiến tạo giá trị thông tin”. Nhà báo tương lai không chỉ là người đưa tin, mà còn phải là người phân tích, dẫn dắt nhận thức XH, tạo niềm tin và xây dựng cộng đồng độc giả trung thành. Muốn vậy, đào tạo lại cần tập trung vào nhiều lớp kỹ năng mới.
Trước hết là kỹ năng làm báo đa nền tảng. Một tác phẩm BC hôm nay không còn tồn tại ở định dạng duy nhất. Một tuyến nội dung có thể đồng thời xuất hiện dưới dạng bài viết, video ngắn, podcast, đồ họa tương tác và livestream. Người làm báo phải hiểu đặc tính của từng nền tảng để kể cùng một câu chuyện bằng nhiều ngôn ngữ truyền thông khác nhau.
Tiếp theo là tư duy BC dữ liệu. Trong kỷ nguyên số, DL trở thành “mỏ vàng” của BC hiện đại. Những tác phẩm điều tra lớn trên thế giới ngày nay đều dựa vào khả năng phân tích DL khổng lồ. Nhà báo không còn chỉ ghi chép hiện trường, mà phải biết đọc, xác minh DL và kể chuyện bằng DL. Bên cạnh đó là BC chuyên sâu. Khi MXH đã làm quá tốt việc cập nhật thông tin nhanh, BC muốn tồn tại buộc phải đi sâu hơn, phân tích sâu hơn và tạo giá trị tri thức cao hơn. Những nhà báo chỉ dừng ở mức “đưa tin” sẽ rất khó cạnh tranh với AI và MXH.
Một kỹ năng khác gần như bắt buộc trong tương lai là tư duy kinh tế số BC. Trong môi trường truyền thông số, nội dung phải đi cùng mô hình vận hành. Người làm báo cần hiểu cách nội dung tạo doanh thu, cách xây dựng độc giả trả phí, cách phát triển thương hiệu cá nhân và hệ sinh thái nội dung. Nói cách khác, nhà báo tương lai không thể chỉ là người làm nghề thuần túy, mà phải mang tư duy của một “startup nội dung”.
Điều đáng lo là tốc độ thay đổi của công nghệ đang nhanh hơn tốc độ thích nghi của nhiều cơ quan BC. Không ít tòa soạn vẫn đào tạo theo mô hình cũ, quản trị cũ, tư duy cũ; trong khi đó, thế hệ người làm nội dung trẻ trên TikTok, YouTube lại học cực nhanh, thích nghi cực nhanh và hiểu công chúng cực nhanh. Nếu BC không thay đổi kịp, khoảng cách ấy sẽ còn bị kéo giãn.
Câu chuyện đáng suy nghĩ nhất hiện nay không chỉ là đào tạo lại người đang làm nghề, mà còn là đào tạo thế hệ nhà báo tương lai như thế nào?
Nhiều năm qua, ngành BC tại các trường đại học phát triển khá mạnh. Chỉ tiêu tuyển sinh lớn, số lượng sinh viên đông, nhưng thị trường lao động lại không tiếp nhận hết. Một nghịch lý đang diễn ra: Báo chí vừa thiếu nhân lực chất lượng cao vừa thừa cử nhân chuyên ngành.
Thiếu người giỏi thật sự, nhưng lại thừa người thiếu kỹ năng thực chiến, đó là hệ quả của một mô hình đào tạo chưa theo kịp thực tế nghề nghiệp. Không ít chương trình đào tạo vẫn nặng lý thuyết, nhẹ thực hành. Sinh viên học nhiều khái niệm, nhưng thiếu va chạm thực tế. Trong khi thị trường truyền thông hiện nay thay đổi từng ngày thì chương trình học nhiều nơi vẫn chậm đổi mới. Đã đến lúc các trường ĐH cần nhìn lại toàn diện ngành đào tạo BC.
Cuộc tái cấu trúc BC Việt Nam vì thế không chỉ là chuyện sáp nhập cơ quan hay thay đổi mô hình quản lý. Ở tầng sâu hơn, đó là cuộc tái cấu trúc con người làm nghề. Muốn BC tồn tại trong kỷ nguyên số, không thể chỉ thay đổi công nghệ, mà phải thay đổi tư duy, đào tạo lại đội ngũ đang làm nghề và phải đào tạo một thế hệ nhà báo hoàn toàn mới cho tương lai.
Trong thời đại mà công nghệ có thể thay đổi mọi phương thức làm nghề, điều quyết định sự tồn tại của BC không chỉ là tốc độ, mà là năng lực thích nghi và giá trị của con người. Đào tạo lại người làm báo hôm nay cũng chính là chuẩn bị cho tương lai của nền BC ngày mai - một nền BC hiện đại hơn, chuyên sâu hơn và đủ sức giữ niềm tin trong XH số.