Bài 2: Radar xuyên đất và nửa thế kỷ tìm kiếm tại Kon Tum

Hai bức ảnh từ bên kia chiến tuyến

Câu chuyện bắt đầu từ cuối năm 2021. Ông Bob Connor - cựu trung sĩ cảnh sát bảo vệ sân bay Biên Hòa, người đã nhiều năm hỗ trợ công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam - tiếp nhận thông tin từ một cựu binh Mỹ từng tham chiến tại Kon Tum vào tháng 02/1968. Theo lời kể của nhân chứng này, sau một trận đánh ác liệt, quân đội Mỹ đã chôn cất khoảng 70 - 90 chiến sĩ Quân Giải phóng trong một rãnh thoát nước nằm giữa Biệt khu 24 và trại MACV Kon Tum, khu vực hiện nay thuộc tuyến đường Trường Chinh. Biệt khu 24 là đơn vị hành chính - quân sự của chính quyền Việt Nam Cộng hòa quản lý địa bàn Kon Tum và Gia Lai. Trại MACV Kon Tum là căn cứ của Bộ chỉ huy Viện trợ Quân sự Mỹ tại Kon Tum. Đây từng là hai cứ điểm quân sự quan trọng của liên quân Mỹ - Việt Nam Cộng hòa ở Tây Nguyên.

Bức không ảnh sân bay Biên Hòa và các vị trí hố chôn liệt sĩ do cựu binh Mỹ đánh dấu

Đáng chú ý, nhân chứng cung cấp hai bức ảnh quý giá. Một bức ghi lại cảnh chôn cất các chiến sĩ bên rãnh thoát nước ven đường. Bức còn lại là ảnh toàn cảnh Biệt khu 24 với vị trí hố chôn được đánh dấu bằng nét bút màu xanh. Từ các tư liệu này, ông Bob Connor phối hợp với KTS Nguyễn Xuân Thắng (TPHCM), người có quá trình nhiều năm tìm kiếm mộ liệt sĩ bằng phương pháp không ảnh, thu thập thêm hồ sơ, ảnh vệ tinh và lời kể nhân chứng để khoanh vùng khu vực nghi có mộ tập thể. Theo hồ sơ ban đầu, các liệt sĩ được cho là thuộc Trung đoàn 24A Mặt trận B3, Tiểu đoàn Đặc công 406 và Tiểu đoàn Bộ binh 304. Đây là những đơn vị đã anh dũng chiến đấu trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 trên chiến trường Kon Tum trong thời gian cuối tháng 01 và đầu tháng 02/1968. Đáng chú ý, năm 2008, Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tỉnh Kon Tum phát hiện và quy tập 22 hài cốt cùng nhiều di vật tại khu vực đường Trường Chinh. Các liệt sĩ sau đó được an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ phường Đăk Cấm. Dữ liệu này tiếp tục củng cố nhận định nơi đây vẫn còn nhiều hài cốt chưa được tìm thấy.

Từ 2 bức ảnh ban đầu, ông Bob Connor phối hợp với KTS Nguyễn Xuân Thắng thành lập nhóm nghiên cứu Việt - Mỹ để phục vụ công tác tìm kiếm. Nhóm áp dụng phương pháp đối chiếu không ảnh, kết hợp phân tích bản đồ, ảnh vệ tinh lịch sử, khảo sát thực địa và thu thập lời kể nhân chứng. Các thành viên thu thập nhiều nguồn tư liệu như sách báo, bản đồ tác chiến, ảnh vệ tinh khu vực Biệt khu 24 và đường Trường Chinh thời chiến tranh.

Nhóm sử dụng phương pháp chồng lớp bản đồ qua nhiều thời kỳ để tái dựng địa hình. Các yếu tố như rãnh thoát nước, tuyến đường cũ và biến đổi đô thị được đặt trong cùng hệ quy chiếu. Khi dữ liệu được đối sánh, một vùng nghi vấn dần hiện rõ với sai số chỉ còn vài mét. Tuyến đường Trường Chinh qua nhiều lần nâng cấp, dấu tích cũ bị xóa mờ hoặc nằm sâu dưới lớp đất mới. Nhóm đặt ra giả thiết khu vực chôn cất có thể nằm trong phạm vi lề đường cũ, cách tim đường hiện tại không quá 10m. Với trình độ xử lý ảnh hiện tại, sai số ở khu vực đồng bằng Kon Tum có thể đạt dưới 5m. Tháng 11/2025, nhóm nghiên cứu bàn giao toàn bộ hồ sơ cho Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi. Đơn vị quân đội sau đó thành lập tổ xác minh, đối chiếu nguồn sử liệu từ phía Việt Nam và Mỹ, đồng thời tiếp cận các nhân chứng.

Ảnh chụp khu liên hợp MACV ở Kon Tum, bên phải là Khu liên hợp Biệt khu 24, rãnh nước - nơi nghi ngờ chôn các liệt sĩ, nằm phía sau dãy nhà có nét vẽ màu

Radar xuyên đất vào cuộc

Ngày 29/5/2026, Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ Quân khu 5 phối hợp với Ban Chỉ đạo tỉnh Quảng Ngãi tổ chức hội thảo xác minh thông tin. Tại hội thảo này, nhiều nguồn tư liệu quan trọng được công bố. Ông Nguyễn Xuân Thắng, thành viên nhóm nghiên cứu hỗn hợp Việt Nam - Hoa Kỳ, trình bày toàn bộ quá trình nghiên cứu và kết quả khoanh vùng. Ngoài tư liệu và các phương pháp khoa học, Đại tá Trần Thanh Hòa (79 tuổi), nguyên Tiểu đội trưởng Đội trinh sát thuộc Trung đoàn 24, Mặt trận Tây Nguyên, được xem là nhân chứng quan trọng. Ông trực tiếp tham gia trận đánh tại Kon Tum trong dịp Tết Mậu Thân 1968 và xác nhận 2 bức ảnh do cựu binh Mỹ cung cấp có cơ sở đáng tin cậy. Sau khi đối chiếu tư liệu, chứng cứ và ý kiến nhân chứng, các đơn vị thống nhất nhận định khu vực nghi vấn có cơ sở và quyết định triển khai tìm kiếm, quy tập. Qua quá trình xác minh, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi xác định số lượng hài cốt liệt sĩ còn lại cần quy tập tại 2 rãnh đường Trường Chinh khoảng từ 30 đến 50 hài cốt.

Theo kế hoạch, từ ngày 05 đến 06/6/2026, lực lượng chức năng sử dụng công nghệ radar xuyên đất (GPR) để khảo sát toàn bộ khu vực nghi vấn. Giai đoạn đầu, việc tìm kiếm tập trung tại khu đất trống rộng khoảng 900m² ở góc Đông Bắc Nghĩa trang Liệt sĩ phường Đăk Cấm và đoạn đường Trường Chinh từ số nhà 206 đến 282. Đây được đánh giá là khu vực thuận lợi cho việc triển khai phương tiện cơ giới do ít công trình hạ tầng ngầm. Sau giai đoạn đầu, phạm vi khảo sát được mở rộng dọc hai bên đường Trường Chinh tại các vị trí được cho là rãnh chôn cất. Phía Bắc kéo dài hơn 300m từ giao lộ Trương Đăng Quế đến Đinh Công Tráng; phía Nam dài khoảng 125m từ giao lộ Trương Đăng Quế đến Lê Hồng Phong.

Vị trí rãnh nước - nơi được cho là có mộ tập thể của các liệt sĩ tại Kon Tum do cựu binh Mỹ cung cấp

Nhóm nghiên cứu lưu ý rằng đây mới là giả thiết khoa học, cần kiểm chứng bằng khảo sát thực địa và radar xuyên đất. Tuy nhiên, phương pháp kết hợp giữa phân tích không ảnh, ảnh vệ tinh lịch sử với công nghệ radar hiện đại đang mở ra hướng tiếp cận có tính khoa học cao, giúp thu hẹp đáng kể phạm vi tìm kiếm so với cách làm truyền thống dựa chủ yếu vào lời kể nhân chứng. Vụ tìm kiếm tại đường Trường Chinh, Kon Tum là một minh chứng cho thấy sự kết hợp giữa tư liệu từ hai phía chiến tuyến, phương pháp phân tích không ảnh và công nghệ radar xuyên đất có thể mang lại kết quả đáng tin cậy trong công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Gần 60 năm sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, những bức ảnh chiến tranh - dù bị lãng quên trong nhiều thập kỷ - vẫn có thể trở thành chìa khóa giúp đưa các liệt sĩ trở về.