Gặp lại người tử tù Côn Đảo

Năm 2000, chúng tôi đã thực hiện bộ phim tài liệu nói về người tử tù Lê Văn Thức, người con của quê hương xứ dừa đồng khởi Bến Tre. Những ngày tháng 5/2026, tôi đến thăm ông và gia đình, ngôi nhà ông ở mà chúng tôi đến làm phim 27 năm trước đến nay vẫn như thế. Tuy nhiên, do đô thị hóa nên nhà cửa ở đây nhiều hơn, khó nhận ra. Vợ chồng ông Thức sống với gia đình con trai Lê Anh Duy và cháu nội. Chị của Duy là Lê Thị Phương Thanh đã tốt nghiệp đại học, lập gia đình và sinh sống tại TPHCM. Vậy là vợ chồng ông giờ đã có dâu, rể và cháu nội, ngoại. Nhớ lại mẹ ông - bà cụ Trần Thị Bính đã nói trong phim: “Nhờ ông cụ Hồ mà con tôi mới về được”. Giọng nói của mẹ ông, của bà má Nam Bộ rất giản dị nhưng hoàn toàn chính xác. Lời Bác Hồ: “Không có gì quý hơn độc lập tự do”, chân lý đó đã thành sự thật để ông Lê Văn Thức và những người tử tù khác được đoàn tụ cùng gia đình, hát khúc khải hoàn ca trong mùa xuân đại thắng.

Vợ chồng ông Lê Văn Thức năm 1978

Trò chuyện với ông, tôi hỏi: Ông nghĩ sao nếu như thời kháng chiến, lỡ hy sinh trong một trận đánh nào đó, khi trên người đang mang sắc phục sĩ quan quân lực Việt Nam cộng hòa? Trầm ngâm một chút, ông nói: “Trong nhà tôi không ai biết tôi là người cách mạng, ngay cả mẹ mình, phải tuyệt đối giữ bí mật. Tổ chức thì biết công việc tôi và những chiến sĩ khác đang làm. Nhưng trong chiến tranh, đôi khi hy sinh bất ngờ thì chúng tôi bị mang tiếng là chết do đi lính cho giặc, còn mang tiếng là phản bội nữa chứ. Chúng tôi luôn tự nhủ, vì lợi ích cách mạng mà sẵn sàng chấp nhận tai tiếng cũng như thiệt thòi cho bản thân”.

Lê Văn Thức là chiến sĩ cách mạng hoạt động trong lòng địch. Trước khi bị bắt và kết án tử hình ngày 04/4/1968, ông được Ban binh vận Khu 8 cho phép đi học tại Trường Sĩ quan Thủ Đức (năm 1967) và được chế độ Việt Nam cộng hòa phong cấp hàm Đại úy, phục vụ tại Sư đoàn 7, Trung đoàn 11, đóng tại Long Định Mỹ Tho (cũ).

Người bạn đồng hành cùng ông Thức mọi lúc mọi nơi là ông Phương Linh, vừa mất cách đây không lâu. Ông Phương Linh, người luôn kề cận ông Thức và chỉ thị cho ông biết cách mạng đang cần những tài liệu gì, cũng như các phương án hành quân càn quét của lính Sư đoàn 7, nơi ông Thức hoạt động trong lòng địch.

Bức ảnh “Mẹ con ngày gặp mặt”, tác giả nghệ sĩ nhiếp ảnh Lâm Hồng Long (TTXVN)

Người chị thứ hai của ông Thức cũng vừa mất năm 2025. Thời kháng chiến, người chị gái sống bên mẹ, ngày ngày cùng bà cắt lá chuối bán nuôi ông lúc ở tù. Người chị gái thứ 3 của ông Thức là Liệt sĩ Lê Thị Tố, bà bị quân Pháp bắn chết không tìm được xác. Mãi sau ngày nước nhà thống nhất, mẹ ông Thức mới yên lòng vì tìm được xác con gái. Niềm vui lớn của bà là con trai Lê Văn Thức đã thoát được án tử về gặp mẹ trong ngày vui đại thắng. Bà Trần Thị Bính yên lòng nhắm mắt vào ngày 26/9/1999, thọ 92 tuổi.

Bến Tre trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ đã cùng cả nước điểm tô cho lịch sử dấu ấn không phai như: Bộ đội ông Cống, do vị tướng Đồng Văn Cống chỉ huy làm cho quân Pháp khiếp sợ; là quê hương Đồng khởi, mà tiêu biểu là bà Nguyễn Thị Định, bà được Bác Hồ phong tặng nữ tướng đầu tiên của Việt Nam thời chống Mỹ. Ban Binh vận của Khu 8 và Trung ương cục miền Nam có công lớn trong việc đưa chiến sĩ ta chiến đấu trong lòng địch, tiêu biểu có Nguyễn Thành Trung, người ném bom Dinh Độc Lập ngày 08/4/1975, đúng 20 ngày sau (ngày 28/4/1975) đã đưa Phi đội Quyết Thắng về ném bom Sân bay Tân Sơn Nhất, góp phần cùng quân dân cả nước làm tan rã nhanh chế độ Sài Gòn.

Trò chuyện với ông Thức, chúng tôi càng thấy việc ghi lại phim ảnh, viết sách báo, vinh danh những người Mẹ Việt Nam Anh hùng, những người chiến đấu hy sinh vì Tổ quốc mà các văn nghệ sĩ thế hệ hôm qua, hôm nay và mai sau phải làm trong lúc nhiều nhân chứng còn sống. Ông cho biết, những cựu tử tù trong thời kỳ kháng chiến đến nay hiện còn 4 người ở TPHCM, các địa phương khác như Bến Tre, Cần Thơ, Nha Trang và Đà Nẵng mỗi nơi 1 người…

Cựu tử tù Lê Văn Thức

Vợ chồng ông Lê Văn Thức, bà Lâm Thị Hồng Anh

Vợ chồng ông Lê Văn Thức với con gái Lê Thị Phương Thanh và con trai Lê Anh Duy (năm 2000)

Là người làm phim tài liệu, tôi và nhiều đồng nghiệp khác sẽ nghĩ gì nếu chúng ta không chuyển tải được những thước phim ghi lại nguồn tư liệu sống này để thế hệ trẻ, những nhà nghiên cứu lịch sử hôm nay và mai sau hiểu, có một thời dân tộc này đã không tiếc xương máu, sẵn sàng hy sinh chiến đấu để có được đất nước Việt Nam giàu đẹp hôm nay.